Peştunlar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Gazneli ve Gurlu Dönemi
Lodi ve Sûr Hanedanları
Hotaki ve Dürrânî Devletleri

Peştun tarihi, Gazneli ve Gurlu dönemlerinde İslam ordularına katılımdan başlayıp Delhi Sultanlığı’nda Lodi ve Sûr hanedanlarına, XVIII. yüzyılda Hotaki ve Dürrânî devletlerine uzanır. İngiliz-Afgan savaşları ve sınır düzenlemeleri, modern dönemin siyasi yapısını belirlemiştir.

Gazneli ve Gurlu Dönemi

Peştunlar, X-XII. yüzyıllarda Gazneli ve Gurlu ordularında askerî güç olarak yer aldı ve Hindistan seferlerine katıldı. Gazneli Mahmud (998-1030) ve Gurlu Muhammed (ö. 1206) dönemlerinde Peştun kabilelerinin Hindistan’a yerleşmesi hız kazandı. Delhi Sultanlığı (1206-1526) ordusunda Peştun komutanlar ve askerler önemli yer tuttu. Bu dönemde Peştunların siyasi gücü yükseldi; birçok Peştun ailesi Hindistan’ın Rohilkhand, Bengal ve Dekken bölgelerine yerleşti. Peştun toplumunun hem dağlık anayurtta hem Hindistan’da yaşayan kollarının olması, tarihî bir özelliktir.

Lodi ve Sûr Hanedanları

Bahlul Lodi, 1451’de Delhi’de Lodi Sultanlığı’nı kurdu; Sikender Lodi ve İbrahim Lodi dönemleriyle bu hanedan 1526’ya kadar sürdü. İbrahim Lodi, Pâniput Savaşı’nda (1526) Babür’e yenilerek Babür İmparatorluğu’nun kurulmasına yol açtı. Şir Şah Sûr (1486-1545), Babür’ün oğlu Hümayun’u yenerek 1540’ta Delhi tahtına çıktı; kısa saltanatında yol ağı (Grand Trunk Yolu), posta teşkilatı, vergi sistemi ve adalet reformları ile tanındı. Sûr hanedanı 1555’te Hümayun’un dönüşüyle sona erdi. Bu hanedanların Müslüman Hindistan’ın idari ve kültürel yapısına etkisi, Peştun tarihinin önemli bir parçasıdır.

Hotaki ve Dürrânî Devletleri

XVIII. yüzyılın başında Kandahar’da Gılzay kabilesinden Mirvays Han Hotaki, Safevî yönetimine karşı ayaklandı (1709) ve Kandahar’da bağımsız bir devlet kurdu. Oğlu Mahmud, 1722’de İsfahan’ı alarak Safevî hanedanını yıktı; Hotaki hâkimiyeti kısa sürdü ve Nadir Şah tarafından sona erdirildi (1729-1738). Nadir Şah’ın 1747’de öldürülmesinin ardından Abdali kabilesinden Ahmed Han (Ahmed Şah Dürrânî), Kandahar’da bir loya cirga (büyük kabile meclisi) kararıyla hükümdar seçildi ve Dürrânî Devleti’ni kurdu. Bu devlet, modern Afganistan’ın çekirdeği kabul edilir. Ahmed Şah, Hindistan’a seferler düzenleyerek Pâniput’ta Marathaları yendi (1761). İran dünyasında Peştun siyasi gücünün güçlenmesi, bölgesel dengeleri değiştirdi. Komşu Beluci dünyasında Kalat Hanlığı ile ilişkileri için Beluciler tarihi yazısı okunabilir.

Büyük Oyun ve İngiliz-Afgan Savaşları

XIX. yüzyılda Rusya ve Britanya arasındaki “Büyük Oyun” rekabeti Afganistan’ı tampon bölge hâline getirdi. Birinci İngiliz-Afgan Savaşı (1839-1842) İngiliz ordusunun Kabil’den çekilirken yok edilmesiyle sonuçlandı. İkinci savaş (1878-1880) sonucunda Afganistan’ın dış ilişkileri İngiliz denetimine girdi. Emir Abdurrahman Han (1880-1901) merkezî devleti güçlendirdi ve 1893’te Durand Hattı anlaşması imzalandı; bu hat Peştun topraklarını Afganistan ve Britanya Hindistanı arasında böldü. Üçüncü savaş (1919) sonucunda Afganistan tam bağımsızlığını elde etti (Rawalpindi Antlaşması). Peştunlar, bu savaşlarda dinî motivasyonlar ve kabile örgütlenmesiyle savaştı. Durand Hattı bugün hâlâ Afganistan ve Pakistan arasında tartışma konusudur.

Modern Afganistan ve Pakistan’da Peştunlar

1930’larda Nadir Şah ve oğlu Zahir Şah modernleşme çalışmaları yürüttü. 1973’te monarşi sona erdi, 1978 Nisan darbesi ve 1979 Sovyet işgali ülkeyi savaşa sürükledi. Sovyet çekilişinden (1989) sonra iç savaş, 1990’larda Taliban hareketinin yükselişi (çoğu Peştun kökenli) ve 2001 sonrası uluslararası müdahale, 2021’de Taliban’ın yeniden yönetimi ele geçirmesi gibi gelişmeler yaşandı. Pakistan tarafında Peştunlar Hayber Pahtunhva eyaletinde yoğundur; Peştun milliyetçi ve dinî partiler siyasi hayatta rol oynar. Bu gelişmelerin değerlendirmesi çok farklı bakışlara sahiptir ve burada siyasi yargı yapılmaksızın yalnızca olgusal çerçeve verilmiştir. Güncel durum için Peştunlar günümüzde yazısı okunabilir.

Dinî ve Toplumsal Süreklilikler

Sünnî-Hanefî mezhep, Peştunların dinî kimliğinin ana çizgisidir.
Peştunvali ve İslam hukuku birlikte işleyen bir kabile düzeni oluşturur.
Sûfî tarikatlar ve medreseler halkın dinî terbiyesinde etkilidir.
Loya cirga geleneği, siyasi meşruiyet için kabile ve din önderlerinin katıldığı bir kurumdur.

İslam’la tanışma süreci için Peştunlar İslam’la nasıl tanıştı?, kültür için Peştunlar arasında dinî kültür, gelenek ve adetler ve ilim mirası için Peştunlar arasından yetişen âlimler yazıları okunabilir.

Loya Cirga ve Kabile Meclisleri

Peştun tarihinde siyasi meşruiyetin önemli araçlarından biri “Loya Cirga” (büyük meclis) geleneğidir. Kabile liderleri, din âlimleri ve ileri gelenler bir araya gelerek hükümdar seçimi, savaş ve barış, yeni anayasa gibi önemli konularda karar verir. 1747’de Ahmed Şah Dürrânî’nin Kandahar’da seçilmesi, 1964 ve 2003-2004 anayasalarının onaylanması gibi örnekler bu geleneğin tarihî ve çağdaş uygulamalarıdır. Din âlimleri bu meclislerde ahlaki ve hukuki meşruiyetin dayanağı olarak yer alır. Böylece Peştun siyasi kültüründe İslam, kabile örfü ve ortak danışma ilkeleri birbirini tamamlar. Kur’an’ın “İşlerinde onlarla istişare et” (Âl-i İmrân, 3/159) emri, bu geleneğin dinî dayanağı olarak sıkça anılır.

Roşaniyye ve Dinî Hareketler

XVI. yüzyılda Bayezid Ensârî (Pir Roşan) tarafından başlatılan Roşaniyye hareketi, Peştun bölgelerinde Mogol yönetimine karşı dinî-siyasi bir direniş olarak gelişti. Hareketin öğretisi Sünnî çoğunluk tarafından sapkın bulunarak reddedildi; Akhund Darweza gibi âlimler bu görüşlere cevap verdi. Bu tartışma, Peştun toplumunda tasavvuf ve ortodoksi arasındaki gerilimin tarihî örneklerinden biridir. XIX-XX. yüzyıllarda ise Deoband etkisi, “Mullah” ve “Fakir” adıyla anılan dinî liderlerin İngiliz karşıtı direnişlerindeki rolü, dinin siyasi mobilizasyondaki gücünü gösterdi.

Sıkça Sorulan Sorular

Peştunlar Hindistan’da hangi devletleri kurdu?

Delhi’de Lodi Sultanlığı (1451-1526) ve Sûr hanedanı (1540-1555, Şir Şah Sûr) Peştun kökenlidir.

Dürrânî Devleti ne zaman kuruldu?

Ahmed Şah Dürrânî tarafından 1747’de Kandahar’da kuruldu ve modern Afganistan’ın çekirdeği sayılır.

Durand Hattı nedir?

1893’te İngiliz Hindistanı ile Afganistan arasında çizilen sınırdır; Peştun kabilelerini iki tarafa bölmüştür ve bugün de tartışma konusudur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Afganistan", "Dürrâniler", "Lodîler" md.; Nimetullah el-Herevî, Mahzen-i Afgânî; Akademik Afganistan tarihi çalışmaları (genel kaynak)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →