Peştunlar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Ortaçağ ve Erken Modern Dönem
Sûfî Şairler: Rahman Baba ve Hamid Baba
Nakşibendî-Mücaddidî Çizgisi

Peştun ilim geleneği, sûfî şairler, kabile bölgelerindeki mollalar ve medrese çevreleriyle şekillenmiştir. Rahman Baba ve Khushal Han Hattak edebiyat; Akhund Darweza ve Mücaddidî çizgi tasavvuf ve ortodoksi; Deoband mezunları ise modern dönemin dinî eğitimini temsil eder.

Ortaçağ ve Erken Modern Dönem

Peştun bölgelerinde ilk dönem ilim hayatı Gazne, Herat, Kabil ve Peşaver merkezlerine bağlıydı. Gazneliler döneminde Gazne’de ve Lahor’da Arapça-Farsça ilim faaliyetleri sürdü. Delhi Sultanlığı’nda Lodi ve Sûr hanedanları medrese ve vakıfları destekledi. Şir Şah Sûr, Delhi ve Sasaram’da medreseler yaptırmış, ilim adamlarını korumuştur. Bu dönemde Peştun âlimler genellikle Arapça ve Farsça eser verdi; Peştuca yazılı edebiyat XVI. yüzyılda ortaya çıktı. Bayezid Ensârî (Pir Roşan, ö. 1585) ilk Peştuca dinî eserlerden biri olan “Hayrü’l-beyân”ı yazmıştır; ancak hareketi ortodoks Sünnî âlimlerce reddedilmiştir. Akhund Darweza (ö. 1638) bu harekete karşı “Mahzenü’l-İslam” ve diğer Peştuca eserler yazarak Sünnî-Hanefî çizgiyi savundu. Bu çatışma Peştun ilim dünyasında ortodoksi ve sûfî özgün yorum arasındaki tartışmanın erken bir örneğidir.

Sûfî Şairler: Rahman Baba ve Hamid Baba

Rahman Baba (Abdurrahman Mohmand, ö. 1715), Peşaver’in Bahadur Kelle bölgesinde yaşayan, hayatını sade geçirmiş bir sûfî şairdir. Dîvân’ında ilahi aşk, kibirden uzak durma, dünya sevgisinin geçiciliği ve insanlığa şefkat temaları işlenir. Peştun halkı arasında bu şiirler camilerde, düğünlerde ve sohbetlerde okunur; Peşaver’deki türbesi ziyaret edilir. Hamid Baba (ö. 1732 civarı), Rahman Baba’nın çağdaşı sûfî şairdir ve ahlak şiirleriyle tanınır. Khushal Han Hattak (ö. 1689) ise savaşçı-şair olarak Mogol yönetimine karşı Peştun birliğini savunan, geniş eserler bırakan bir şahsiyettir. Bu şairler, Peştuca’nın edebî dil olarak yerleşmesinde rol oynadı. Mücaddid ve Çiştî çizgisinden etkilenen bu tasavvufî şiir geleneği, Sünnî Peştun toplumun manevî kültürünün önemli parçasıdır. Belucistan’daki sûfî çizgi için Beluciler arasından yetişen âlimler yazısı okunabilir.

Nakşibendî-Mücaddidî Çizgisi

İmam Rabbânî Ahmed Sirhindî (Müceddid-i Elf-i Sânî, ö. 1624), Hindistan’da Nakşibendî tarikatını yenileyen ve Şeriat ile tarikat birliğini vurgulayan büyük bir âlimdir. Onun çizgisi Peştun bölgelerinde, özellikle Peşaver ve Kabil’de yayıldı. Hadda Sahib (Muhammed Nâsır) gibi şeyhler XIX-XX. yüzyılda Celalabad civarında Nakşibendî-Mücaddidî tekkeleri kurdu. Afganistan’da Mücaddidî ailesi (Hazret Sahib ailesi), siyasi ve dinî hayatta önemli rol oynadı. Bu şeyhler hem dinî eğitim verdi hem de toplumsal arabuluculuk yaptı. Tasavvuf, Peştun toplumunda hem bireysel manevî gelişim hem toplumsal uyum aracı olarak işlev gördü.

Deoband ve Modern Medrese Eğitimi

1866’da Hindistan’ın Deoband kasabasında kurulan Dârü’l-ulûm, Hanefî-Mâtürîdî çizgide klasik “Dars-ı Nizâmî” müfredatını sürdürerek Peştun bölgelerindeki medreseleri derinden etkiledi. Peşaver’deki Dârü’l-ulûm Hakkâniyye (Akora Khattak, 1947) Pakistan’ın en tanınmış Deobendî medreselerinden biridir. Muhammed Yusuf Binnorî (ö. 1977), Karaçi’deki Binnori Town medresesini kuran Peştun kökenli âlimdir; hadis şerhleriyle tanınır. Mevlânâ Hüseyin Ahmed Medenî ve Mevlânâ Şebbir Ahmed Osmânî gibi Deobendî âlimler Peştun öğrencileri yetiştirdi. Bu medreseler, ilim yanında siyaset ve ideolojik tartışmaların da konusu olmuştur. Eğitim kurumlarının rolünü, ilmî katkıları ve toplumsal tartışmaları birlikte düşünmek gerekir.

Afganistan’da Dinî İlim Merkezleri

Kabil, Kandahar, Herat ve Celalabad medreseleri ve Kabil Üniversitesi Şeriat Fakültesi Afganistan’ın klasik ve çağdaş ilim merkezleridir. Sovyet işgali ve iç savaş yılları eğitim kurumlarını ve kütüphaneleri ciddi biçimde zedelemiştir. Pakistan’daki mülteci kamplarında kurulan medreseler, birçok Afgan öğrencinin dinî eğitimini üstlenmiştir. 2021 sonrasında Afganistan’da eğitim politikaları, özellikle kız çocukları ve kadınların eğitimi konusunda uluslararası tartışmalara yol açmış; İslam dünyasındaki bazı âlimler ve kurumlar bu konuda kadınların eğitim hakkının İslam’da meşru ve teşvik edilen bir hak olduğunu belirtmiştir. Bu tartışma güncel olup farklı bakış açıları içerir.

Ilim Geleneğinin Özellikleri

Hanefî mezhebi: Peştun ilim hayatının fıkhî temelidir.
Tasavvuf ve şiir: Rahman Baba ve Hamid Baba’nın şiirleri halk eğitiminde önemlidir.
Medrese ağı: Deoband ve yerel medreseler dinî öğretimi yürütür.
Dil çeşitliliği: Peştuca, Farsça, Arapça ve Urduca birlikte kullanılır.

Peştunların tarihi için Peştunlar tarihi, kültürü için Peştunlar arasında dinî kültür, gelenek ve adetler ve günümüz durumları için Peştunlar günümüzde yazıları okunabilir. Komşu Tacik halkının ilim mirası için Tacik âlimler yazısı faydalıdır.

Kadın Âlimler ve Evde Eğitim

Peştun toplumunda kadınların dinî eğitimi çoğunlukla evde, anneler ve yaşlı kadınlar eliyle verilir. Bazı bölgelerde “bibi” ya da “ustazi” olarak anılan kadın eğitmenler, kız çocuklara Kur’an okumayı ve temel ilmihali öğretir. Yazılı biyografik kaynaklar kadın âlimlerden az söz ettiği için onların katkısı çoğu zaman görünmez kalmıştır. Son yıllarda kızlar için medrese ve kolejlerin açılması ve Pakistan’daki kadın ilahiyat programları bu alanda yeni bir ilim kuşağı yetiştirmektedir. İslam tarihinde Hz. Âişe’den başlayarak kadın muhaddis ve fakihlerin varlığı bilinir; bu mirasın Peştun coğrafyasında da canlandırılması gerektiği dinî çevrelerce dile getirilmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Rahman Baba kimdir?

XVII. yüzyılda Peşaver yakınlarında yaşamış (ö. 1715), Peştuca tasavvufî şiirleriyle tanınan, sevgi ve insanlık temalı Dîvân’ı geniş okunan sûfî şairdir.

Deoband Peştunları nasıl etkiledi?

1866’da Hindistan’da kurulan Dârü’l-ulûm Deoband, Peştun bölgelerinde medrese ağlarını etkiledi; Hanefî-Mâtürîdî çizgide dinî eğitim yaygınlaştı.

Akhund Darweza kimdir?

XVI-XVII. yüzyılda yaşamış Peştun Sünnî âlimdir; Pir Roşan’ın hareketine karşı yazdığı “Mahzenü’l-İslam” adlı eserle bilinir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Rahman Baba", "Dâru'l-ulûm Deoband" md.; Rahman Baba, Dîvân; Peştun edebiyatı ve tarihi üzerine akademik çalışmalar (genel kaynak)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →