Dağıstan Halkları İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Dağıstan halkları İslam’la ilk kez VII. yüzyılda Derbent’in (Bâbü’l-ebvâb) Arap orduları tarafından ele geçirilmesiyle karşılaştı. Hazarlarla uzun süren mücadelelerin ardından İslam, VIII-XV. yüzyıllar arasında dağlık yörelere kademeli olarak yayıldı ve Şâfiî mezhebi egemen oldu.

Dağıstan Coğrafyası ve Halkları

Dağıstan, Kuzey Kafkasya’da, Hazar Denizi kıyısı ile Büyük Kafkas Dağları arasında yer alır. “Diller dağı” olarak anılan bölgede otuzdan fazla etnik grup yaşar: Avarlar, Dargiler, Kumuklar, Lezgiler, Laklar, Tabasaranlar, Nogaylar, Rutullar, Tsahurlar, Agullar ve diğerleri. Dil yapıları Kuzeydoğu Kafkas dil ailesine (Avar-And-Dido, Lezgi, Dargi, Lak) ve Türk dillerine (Kumuk, Nogay) bağlıdır. Dağlık coğrafya nedeniyle köyler yüzyıllarca birbirinden izole kaldı, bu da farklı lehçe ve geleneklerin korunmasına yol açtı. Aynı zamanda ortak İslam kimliği bu çeşitliliği birbirine bağlayan temel unsur oldu.

İslam Öncesi Dinî Durum

İslam’dan önce Dağıstan’da Zerdüştlük, Hristiyanlık (Albanya Kilisesi), Yahudilik (Hazar Hakanlığı’nın etkisi ve Dağ Yahudileri) ve yerel pagan inançlar vardı. Sasanilerin Derbent’te Kafkas Kapıları’nı koruyan büyük bir sur yapması, bölgenin stratejik önemini gösterir. Bölge, Sasani, Bizans ve Hazar nüfuzu arasında bir tampon bölge oldu. Derbent, Sasani imparatorluğunun kuzey kapısı olarak kabul edilir; Doğu Roma kaynakları da bu geçidi “Hazar Kapıları” olarak adlandırır.

Arap Seferleri ve Derbent’in Fethi

Hz. Ömer döneminde Süraka b. Amr komutasındaki İslam ordusu 643-644 yıllarında Bâbü’l-ebvâb’a (Derbent) ulaştı; Belâzürî’ye göre şehir halkı ile anlaşma yapıldı ve cizye karşılığında güvence verildi. Bu ilk temas kalıcı bir yönetim kurulmasına yol açmadı. Emevî döneminde Hazar Hakanlığı ile uzun süren savaşlar yaşandı (Arap-Hazar savaşları, VII-VIII. yüzyıl). Mesleme b. Abdülmelik 732-733’te Derbent’i ele geçirip Dağıstan’ın büyük bölümünü kontrol altına aldı; Derbent’te bir Arap garnizonu kuruldu ve Cuma Camii inşa edildi (rivayete göre 734). Derbent, Rusya’da kalan en eski camilerden birine ev sahipliği yapar. Müslüman Arap yerleşimciler Derbent ve çevresinde Lezgi ve Tabasaran halklarıyla yaşamaya başladı. Bu süreçte Derbent, Kafkasya’nın İslam’a açılan kapısı oldu.

Kademeli İslamlaşma (VIII-XV. Yüzyıl)

İslam, Derbent’ten kuzey ve batıya yavaş yavaş yayıldı. Önce kıyı bölgesi ve ovalar, sonra dağlık Lezgi ve Tabasaran bölgeleri, daha sonra Dargi, Lak, Kumuk ve Avar topluluklar Müslüman oldu. Avar Hanlığı çevresinde İslam’a geçiş uzun sürdü; Avar ülkesinde Hristiyan kalıntılar ve yerel inançlar uzun süre yaşadı. Derbend-nâme (XVII. yüzyıl tarihi) bölge halklarının İslamlaşmasını anlatan değerli bir kaynaktır, ancak efsanevi ögeler içerir. Hıristiyan Gürcü ve Alan toplulukları ile Hazarların Yahudiliği ve Müslümanlığı arasında dinî rekabet yaşandı. Moğol (XIII. yüzyıl) ve Timur (XIV. yüzyıl sonu) istilaları bölgeyi sarstı, ancak İslam kimliği pekişti. Özellikle XV-XVII. yüzyıllarda Safevî ve Osmanlı etkileri, Şiî veya Sünnî çizgiyi etkiledi: Dağıstan’ın büyük kısmı Sünnî-Şâfiî kaldı, güney bölgelerin bir kısmı Şiî etkisine girdi.

Şâfiî Mezhebinin Yerleşmesi

Dağıstan halkları arasında Şâfiî mezhebi yaygındır. Bunun nedenleri arasında Derbent’e gelen Arap ve Hazar bölgesi Şâfiî âlimlerin etkisi, Gence, Şirvan ve Şam bölgeleriyle ilişkiler sayılır. Nogaylar ise tarihî olarak Türk-Hanefî çizgiye yakındır. Dağıstan’ın dağlık köylerinde yüzlerce küçük medrese kuruldu; Arapça kitaplar köy imamlarının evlerinde okutuldu. Bu medreseler, “Dağıstan Arapça literatürü” adı verilen zengin bir yazma eser geleneği oluşturdu.

Kaynakların Değerlendirilmesi

• Belâzürî ve Taberî, Derbent’in fethini kısaca aktarır.
• Derbend-nâme (Kâtip Mirza Muhammed Ali, XVII yüzyıl) yerel kaynaktır ve kısmen efsane içerir.
• Dağ köylerindeki Arapça kitabeler ve yazma eserler İslamlaşma sürecini belgeleyen önemli kaynaklardır.

Sonraki tarihî gelişmeler için Dağıstan halkları tarihi, kültürleri için Dağıstan halkları arasında dinî kültür, gelenek ve adetler yazıları okunabilir.

Kafkasya’da İslam’ın Komşu Çevreleri

Dağıstan’ın İslamlaşması, Azerbaycan’daki Şirvan ve Gence çevresi ile Çeçenistan ve Karaçay-Çerkes bölgelerindeki gelişmelerle ilişkilidir. Örneğin Derbent ve Şirvan, Abbasîler ve sonra Şirvanşahlar döneminde ilim ve ticaret ağını paylaştı. Dağlık köylerdeki dinî eğitim, çoğunlukla Derbent, Kubaçi ve Hunzah gibi merkezlerdeki âlimlerce yürütüldü. Dağıstan âlimleri ve talebeleri ilim için Mısır, Şam, Buhara ve Hicaz’a gitti; geri dönerek Arapça yazma kütüphaneler kurdu. Bu bağlar, Kafkasya’nın uzak bir sınır bölgesi olmaktan çok, İslam dünyasının bir parçası olarak yaşadığını gösterir. Dağıstan’ın ilim hayatı için Dağıstan halkları arasından yetişen âlimler yazısı okunabilir. Orta Asya’nın benzer sürecini görmek için Tacikler İslam’la nasıl tanıştı? yazısına bakılabilir.

Lezgi ve Tabasaran: İlk İslamlaşanlar

Derbent’e yakın olan Lezgi ve Tabasaran toplulukları, Arap garnizonlarıyla ilk yakınlaşan halklar oldu. Lezgilerin Müslüman olması VIII-XI. yüzyıllarda gerçekleşti; Tabasaran bölgesi Arap kaynaklarında “Tabarsarân” adıyla anılır ve Arapça kitabeler barındırır. Bu halklar, Kafkasya’nın en eski İslam kültür merkezlerinden birini oluşturur. Daha kuzeydeki Avar ve Dargi halkları, ticaret ve dinî misyoner faaliyetleriyle daha geç İslamlaşmıştır. İslam, yalnızca askerî fetihle değil, aynı zamanda tüccarlar, sûfîler ve âlimlerin eğitim faaliyetleriyle yayıldı.

Sıkça Sorulan Sorular

Dağıstan’a İslam ne zaman geldi?

Derbent (Bâbü’l-ebvâb) 643-644’te Süraka b. Amr komutasında ele geçirildi; kalıcı İslam varlığı 733 yılı civarında Mesleme b. Abdülmelik döneminde ve sonrasında oluştu.

Dağıstan halkları hangi mezhebe bağlıdır?

Çoğunluğu Sünnî-Şâfiî’dir; Nogaylar ise ağırlıklı olarak Hanefî çizgidedir; Azerilerin ve Lezgilerin bir kısmı Şiî yönelimlidir.

Derbent’in önemi nedir?

Hazar Denizi ile Kafkas Dağları arasında stratejik bir geçit olup bölgenin İslam kültürü merkezi olmuş, Dağıstan’ın İslamlaşmasında kilit rol oynamıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 19 Nisan 2026 · Kaynaklar: Belâzürî, Fütûhu'l-büldân; Taberî, Târîh; Derbend-nâme; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dağıstan" ve "Derbend" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →