Yeni Başlayanlar İçin Temel İslami Kavramlar Sözlüğü (A-Z)

Kısa cevap: Yeni bir Müslümanın en sık karşılaştığı temel kavramlar; dinî hükümleri ifade eden farz, vacip, sünnet, müstehap, mubah, mekruh ve haram terimleri ile abdest, gusül, kıble, rekât, ezan, kamet, hutbe, zekât, fitre ve hac gibi ibadetlerle ilgili kelimelerdir. Bu kavramları bilmek, cami derslerini, ilmihal kitaplarını ve dinî sohbetleri anlamayı büyük ölçüde kolaylaştırır. Aşağıda bu kavramları gruplar hâlinde, sade bir dille açıkladık.

Dinî Hükümlerle İlgili Kavramlar

İslam fıkhında insanın davranışları, dinî açıdan farklı derecelerde değerlendirilir. Bu dereceleri bilmek, neyin zorunlu, neyin tavsiye, neyin yasak olduğunu anlamayı sağlar.

• Farz: Kesin delille emredilen ve yapılması zorunlu olan davranış. Beş vakit namaz, Ramazan orucu, zekât ve hac farzdır. Farz-ı ayn herkese, farz-ı kifâye ise bir kısım Müslümanın yapmasıyla diğerlerinden düşen yükümlülüktür; cenaze namazı buna örnektir.
• Vacip: Hanefi mezhebine özgü bir terimdir; farz kadar kesin olmayan bir delille emredilen, ancak yapılması gerekli olan davranıştır. Vitir namazı ve kurban kesmek Hanefilere göre vaciptir.
• Sünnet: Peygamberimizin yaptığı, tavsiye ettiği veya onayladığı davranışlar. Müekked sünnet, Peygamberimizin çoğunlukla yaptığı; gayr-i müekked sünnet ise ara sıra yaptığı davranışlardır.
• Müstehap (mendup): Yapılması sevap olan, terk edilmesi günah olmayan güzel davranışlar.
• Mubah: Yapılıp yapılmaması serbest bırakılan davranışlar. Günlük hayatın büyük kısmı bu kapsamdadır.
• Mekruh: Yapılması hoş görülmeyen davranışlar. Hanefilerde tahrîmen mekruh harama yakın, tenzîhen mekruh ise helale yakındır.
• Haram: Kesin delille yasaklanan davranış. İçki, faiz, zina, hırsızlık ve yalan haramdır.

Temizlikle İlgili Kavramlar

• Abdest: Namaz gibi ibadetlerden önce el, yüz, kollar ve ayakların yıkanması, başın meshedilmesiyle yapılan temizlik.
• Gusül: Boy abdesti; bütün bedenin yıkanmasıdır. Cünüplük, adet ve lohusalık sonrası farzdır.
• Teyemmüm: Su bulunmadığında veya kullanılamadığında temiz toprakla yapılan manevi temizlik (Mâide Suresi, 5/6).
• Mesh: Islak eli bir uzvun üzerinden geçirmek. Başın ve mestlerin meshi buna örnektir.
• Necaset: Dinen pis sayılan maddeler; idrar, dışkı, kan gibi.
• İstinca: Tuvalet ihtiyacından sonra su veya benzeri bir şeyle temizlenmek.
• Cünüplük: Cinsel ilişki veya ihtilam sonrası gusül gerektiren hâl.

Namazla İlgili Kavramlar

• Kıble: Namazda yönelinen yön; Mekke’deki Kâbe’dir.
• Vakit: Her namazın kılınması gereken zaman dilimi: sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı.
• Ezan: Namaz vaktinin girdiğini duyuran çağrı.
• Kamet: Farz namaza başlamadan hemen önce okunan, ezana benzeyen çağrı.
• Rekât: Namazın kıyam, rükû ve iki secdeden oluşan her bir birimi.
• Kıyam, rükû, secde, ka’de: Namazda ayakta durma, eğilme, alnı yere koyma ve oturma hareketleri.
• İmam ve cemaat: Namazı kıldıran kişi ve ona uyanlar.
• Hutbe: Cuma ve bayram namazlarında imamın minberden yaptığı konuşma.
• Kaza: Vaktinde kılınamayan namazın sonradan kılınması.
• Seferilik: Belirli bir mesafeye yolculuk durumunda namazların kısaltılması ruhsatı.

Oruç, Zekât ve Hac Kavramları

• Sahur ve iftar: Oruç için imsaktan önce yenen yemek ve akşam orucun açılması.
• İmsak: Orucun başladığı vakit; tan yerinin ağarması.
• Fidye: Oruç tutamayacak durumdaki kişinin her gün için bir fakiri doyurması.
• Zekât: Belirli bir zenginlik ölçüsüne (nisap) ulaşan Müslümanın malının belli bir kısmını ihtiyaç sahiplerine vermesi.
• Fitre (sadaka-i fıtr): Ramazan Bayramı’ndan önce verilen sadaka.
• Hac ve umre: Mekke’deki Kâbe’yi ve kutsal mekânları belirli zamanda ziyaret ibadeti ve yıl içinde yapılabilen daha kısa ziyaret.
• İhram: Hac ve umreye niyet edip belirli yasaklara girmek ve bu sırada giyilen sade kıyafet.

İnanç ve Ahlakla İlgili Kavramlar

• Tevhid: Allah’ın bir olduğuna inanmak; İslam’ın özü.
• Şirk: Allah’a ortak koşmak; en büyük günah.
• Takva: Allah’a karşı saygı ve sorumluluk bilinciyle günahlardan sakınmak.
• Tövbe ve istiğfar: Günahtan pişmanlıkla dönmek ve Allah’tan bağışlanma dilemek.
• İhlas: İbadet ve iyilikleri yalnızca Allah rızası için yapmak.
• Tevekkül: Tedbiri aldıktan sonra sonucu Allah’a bırakmak.
• Kul hakkı: Başkalarına ait maddi ve manevi haklar; sahibi helal etmedikçe affolunmaz.

Günlük Hayatta Sık Duyulan İfadeler

• Selâmün aleyküm / Aleyküm selam: Müslümanların selamlaşması; “Allah’ın selamı üzerinize olsun.”
• Bismillah: “Allah’ın adıyla”; her işe başlarken söylenir.
• Elhamdülillah: “Hamd Allah’adır.”
• İnşallah: “Allah dilerse.”
• Mâşallah: “Allah’ın dilediği oldu”; beğeni ifadesi.
• Allah kabul etsin: Namazdan veya bir ibadetten sonra söylenen dua.

Bu listeyi ezberlemek gerekmez. Kavramlar, cami derslerinde, hutbelerde ve günlük sohbetlerde tekrar tekrar duyuldukça kendiliğinden yerleşir. Anlamadığın bir kavramla karşılaştığında not almak ve daha sonra bir hocaya ya da güvenilir bir kaynağa sormak, öğrenmeyi hızlandırır.

Sık Sorulan Sorular

Farz ile vacip arasındaki fark nedir?

İkisi de yapılması gereken davranışlardır. Farz kesin delille sabit olup inkârı küfürdür; vacip ise daha az kesin delille sabittir. Bu ayrım Hanefi mezhebine özgüdür.

Sünneti terk etmek günah mı?

Sünneti ara sıra terk etmek günah değildir, ancak sevaptan mahrum kalmaktır. Müekked sünnetleri sürekli ve önemsemeyerek terk etmek ise kınanmıştır.

Bu kavramları öğrenmek için hangi kaynağı kullanabilirim?

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın ilmihali ve TDV İslâm Ansiklopedisi, kavramların ayrıntılı ve güvenilir açıklamaları için iyi kaynaklardır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 5 Aralık 2025 · Kaynaklar: Mâide Suresi (5/6); Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal; TDV İslâm Ansiklopedisi