İmam Mâlik’in Muvatta’ı: Günümüze Ulaşan İlk Hadis Kitaplarından

Muvatta, Mâlikî mezhebinin imamı Mâlik b. Enes’in (93-179/711-795) Medine’de derlediği hadis ve fıkıh kitabıdır. Peygamberimizin hadislerini, sahabe ve tâbiînin söz ve fetvalarını, Medine halkının yerleşik uygulamasını ve İmam Mâlik’in kendi görüşlerini fıkıh konularına göre bir arada sunar. Konularına göre düzenlenmiş hadis kitapları içinde günümüze tam olarak ulaşan en eski eserlerden biridir ve Buhârî ile Müslim’den yaklaşık bir asır önce yazılmıştır.

İmam Mâlik ve Medine

İmam Mâlik, ömrünü Peygamber şehri Medine’de geçirmiş, hac dışında oradan ayrılmamıştır. Hocaları arasında İbn Ömer’in azatlısı Nâfi’, İbn Şihâb ez-Zührî ve Rebîatü’r-Re’y gibi tâbiîn büyükleri vardır. “Mâlik – Nâfi’ – İbn Ömer” zinciri, Buhârî’nin “en sahih sened” olarak nitelediği ve “altın silsile” diye anılan isnaddır.

Hadise gösterdiği saygı meşhurdur: Hadis rivayet edeceği zaman abdest alır, güzel elbiselerini giyer, koku sürünür ve vakarla otururdu. Medine’de Peygamberimizin kabrinin bulunduğu toprağa hürmeten binek üzerinde dolaşmadığı nakledilir. Ravi seçiminde de çok titizdi; dindar ama hadis ilminin ehli olmayan kimselerden hadis almadığını söylerdi.

“Muvatta” Adı Ne Anlama Gelir?

“Muvatta” kelimesi “yolu düzeltilmiş, kolaylaştırılmış, üzerinde yürünür hâle getirilmiş” demektir. Bir rivayete göre İmam Mâlik eserini Medine’nin yetmiş fakihine göstermiş, hepsi onaylayınca (muvâtaa) bu adı vermiştir. Her iki açıklama da eserin amacına uygundur: İnsanların kolayca takip edebileceği, üzerinde görüş birliği bulunan güvenilir bir yol.

Eser Nasıl Yazıldı?

Kaynaklara göre Abbâsî halifesi Ebû Ca’fer el-Mansûr, İmam Mâlik’ten insanların başvuracağı bir kitap yazmasını istemiş; ondan İbn Ömer’in sertliklerinden, İbn Abbas’ın ruhsatlarından ve İbn Mes’ûd’un nadir görüşlerinden uzak, orta bir yol tutmasını rica etmiştir. İmam Mâlik eseri üzerinde uzun yıllar çalışmış, onu her yıl gözden geçirerek emin olmadığı rivayetleri çıkarmıştır. Bu yüzden eserin başlangıçta daha hacimli olduğu, zamanla küçüldüğü söylenir.

Halifenin (bazı rivayetlerde Hârûnürreşîd’in) Muvatta’ı Kâbe’ye asıp bütün Müslümanları ona uymaya zorlamak istediği, İmam Mâlik’in ise buna karşı çıktığı nakledilir. Gerekçesi şuydu: Sahabe farklı beldelere dağılmış, her belde halkı kendisine ulaşan ilimle amel etmektedir; insanları tek bir görüşe zorlamak doğru olmaz. Bu tavır, ilmî tevazunun ve görüş farklılığına saygının güzel bir örneğidir.

İçeriği ve Yöntemi

Muvatta fıkıh bablarına göre düzenlenmiştir: namaz vakitleri, temizlik, namaz, zekât, oruç, hac, cihad, nikâh, alışveriş, cezalar ve son olarak ahlak ve adabı içeren “câmi'” bölümü. Bir babda genellikle şu sıra izlenir:

1. Konuyla ilgili Peygamberimizin hadisi,
2. Sahabenin söz ve uygulamaları (özellikle Hz. Ömer ve İbn Ömer),
3. Tâbiîn fakihlerinin görüşleri,
4. İmam Mâlik’in “Bizde üzerinde ittifak edilen uygulama şudur” gibi ifadelerle aktardığı Medine ameli ve kendi tercihi.

Mâlikî âlimi Ebû Bekir el-Ebherî’nin sayımına göre en yaygın nüshada 1720 rivayet vardır; bunların 600’ü senedi kesintisiz merfû hadis, 222’si mürsel, 613’ü sahabe sözü (mevkuf), 285’i ise tâbiîn sözüdür. Bu dağılım, eserin yalnızca bir hadis kitabı değil, aynı zamanda ilk dönem Medine fıkhının kaydı olduğunu gösterir.

Muvatta’ın Nüshaları

İmam Mâlik eserini yaklaşık kırk yıl boyunca okutmuş, yüzlerce öğrencisi ondan dinlemiştir. Hoca eserini sürekli gözden geçirdiği için farklı dönemlerde dinleyen öğrencilerin nüshaları arasında farklar oluşmuştur. En meşhur iki rivayet şunlardır:

• Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî rivayeti: Endülüslü öğrencisinin nüshasıdır; “Muvatta” denince genellikle bu kastedilir ve şerhlerin çoğu bunun üzerine yazılmıştır.
• İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî rivayeti: Ebû Hanîfe’nin öğrencisi olan İmam Muhammed, Medine’de üç yıl kalarak eseri İmam Mâlik’ten dinlemiş, rivayetlerin ardından Hanefî mezhebinin görüşünü de eklemiştir. Bu nüsha Hanefîler arasında ayrıca değer görmüştür.

Eserin Hadis İlmindeki Yeri

İmam Şâfiî’nin “Yeryüzünde Allah’ın kitabından sonra Mâlik’in kitabından daha sahih bir kitap yoktur” dediği nakledilir. Âlimler bu sözün Buhârî ve Müslim’in Sahih’leri yazılmadan önce söylendiğini hatırlatır. Muvatta’daki müsned hadislerin tamamına yakını sonradan Buhârî ve Müslim tarafından da rivayet edilmiştir. Eserdeki mürsel ve “belâğ” (İmam Mâlik’in “bana ulaştığına göre” diyerek aktardığı) rivayetlerin senedlerini ise İbn Abdülber, et-Temhîd adlı hacimli şerhinde büyük ölçüde tespit etmiştir.

Bazı âlimler Muvatta’ı Kütüb-i Sitte’nin altıncı kitabı saymış; Şah Veliyyullah ed-Dihlevî ise hadis kitapları arasında onu en üst tabakaya yerleştirmiştir. Başlıca şerhleri İbn Abdülber’in et-Temhîd ve el-İstizkâr‘ı, Bâcî’nin el-Müntekâ‘sı ve Zürkānî’nin şerhidir.

Sık Sorulan Sorular

Muvatta neden Kütüb-i Sitte’den sayılmıyor?

Aslında bazı âlimler onu altıncı kitap saymıştır. Çoğunluğun İbn Mâce’yi tercih etmesinin sebebi, Muvatta’daki merfû hadislerin büyük kısmının zaten diğer beş kitapta bulunması, İbn Mâce’nin ise onlarda olmayan pek çok hadis içermesidir. Bu, Muvatta’ın değerinin düşük görüldüğü anlamına gelmez.

Medine ameli ne demektir?

Medine halkının Peygamberimiz döneminden itibaren nesilden nesle sürdürdüğü ortak uygulamadır. İmam Mâlik bunu güçlü bir delil sayar; çünkü ona göre binlerce sahabinin yaşadığı şehirdeki yerleşik uygulama, sünnetin yaşayan bir kaydıdır. Diğer mezhep imamları bu delili aynı ölçüde bağlayıcı görmemiştir.

Muvatta’daki mürsel hadisler zayıf mıdır?

İmam Mâlik mürsel hadisi delil kabul eder ve yalnızca güvendiği kimselerden rivayet ederdi. İbn Abdülber, Muvatta’daki mürsel ve belâğ rivayetlerin dördü dışında tamamının kesintisiz senedini başka kaynaklarda bulduğunu belirtir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: İbn Abdülber, et-Temhîd (mukaddime); Kâdî İyâz, Tertîbü'l-medârik; Süyûtî, Tenvîrü'l-havâlik (mukaddime); Şah Veliyyullah ed-Dihlevî, Huccetullâhi'l-bâliğa; TDV İslâm Ansiklopedisi, "el-Muvatta" ve "Mâlik b. Enes" maddeleri