İmam Buhârî Kimdir? Sahîh-i Buhârî Nasıl ve Neden Yazıldı?

İmam Buhârî, tam adıyla Muhammed b. İsmâil el-Buhârî, hicrî 194 (810) yılında Buhara’da doğmuş ve 256 (870) yılında Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyünde vefat etmiş hadis âlimidir. İslam dünyasında Kur’an-ı Kerim’den sonra en güvenilir kitap kabul edilen el-Câmiu’s-sahîh‘in, yaygın adıyla Sahîh-i Buhârî‘nin müellifidir. Bu eseri yaklaşık on altı yıllık bir çalışmayla, yüz binlerce rivayet arasından seçerek meydana getirmiştir.

Çocukluğu ve olağanüstü hafızası

Babası İsmâil de hadisle meşgul olan, helal kazanca düşkünlüğüyle bilinen bir kişiydi; Buhârî henüz küçükken vefat etti. Onu annesi büyüttü. On yaşlarında hadis ezberlemeye başladı. On bir yaşındayken bir hocasının senedde yaptığı hatayı fark edip düzelttiği, hocanın da kendi yazılı nüshasına bakarak çocuğa hak verdiği anlatılır.

On altı yaşında annesi ve kardeşiyle birlikte hacca gitti. Ailesi döndü, o ise ilim için Mekke’de kaldı. Bundan sonraki hayatı yolculuklarla geçti: Medine, Basra, Kûfe, Bağdat, Şam, Mısır, Nîşâbur, Merv ve Belh gibi merkezlerde binden fazla hocadan hadis yazdığını kendisi söylemiştir. Ahmed b. Hanbel, Ali b. el-Medînî, Yahyâ b. Maîn ve İshak b. Râhûye hocaları arasındadır.

Hafızasıyla ilgili en meşhur olay Bağdat’ta yaşanmıştır. Oradaki hadisçiler onu sınamak için yüz hadisin metin ve senedlerini birbirine karıştırarak kendisine okudular. Buhârî önce her birine “Bunu bilmiyorum” dedi; ardından hadisleri okunan yanlış hâlleriyle sırayla tekrar edip her birinin doğru senedini söyledi.

Sahîh-i Buhârî’nin yazılış hikâyesi

Kendi anlatımına göre, hocası İshak b. Râhûye’nin bir derste “Keşke biriniz Resûlullah’ın sahih hadislerini kısa bir kitapta toplasa” demesi, içinde bu eseri yazma arzusunu uyandırdı. Eserini yaklaşık altı yüz bin rivayet arasından seçtiğini, her hadisi kitaba koymadan önce gusledip iki rekât namaz kıldığını ve istihare ettiğini söylemiştir.

Eserin tam adı, içeriğini de özetler: Resûlullah’ın işlerine, sünnetlerine ve günlerine dair senedi kesintisiz sahih hadislerden derlenmiş muhtasar bir câmi’. “Câmi'” olması, iman, ibadet, muamelat, siyer, tefsir, edeb, fiten gibi dinin bütün ana konularını içermesi demektir. Kitap, vahyin başlangıcı bölümüyle açılır ve tevhid bölümüyle sona erer. Tekrarlarıyla birlikte yedi binden fazla, tekrarsız olarak yaklaşık iki bin altı yüz ilâ dört bin arasında hadis içerdiği farklı sayımlarla belirtilmiştir.

Hadis kabul ölçüleri

Buhârî’nin eserine aldığı hadislerde aradığı başlıca şartlar şunlardır:

• Ravilerin tamamının adalet (dinî ve ahlâkî güvenilirlik) ve zabt (hafıza ve kayıt sağlamlığı) sahibi olması.
• Senedin baştan sona kesintisiz olması.
• Birbirinden rivayet eden iki ravinin aynı dönemde yaşamış olması yetmez; bizzat görüştüklerinin de bilinmesi gerekir. Bu şart onu çağdaşlarından ayıran en sıkı ölçüdür.
• Hadiste gizli bir kusur (illet) ve daha güvenilir rivayetlere aykırılık (şâz) bulunmaması.

Eserin bir özelliği de bab başlıklarıdır. Buhârî, fıkhî görüşlerini çoğu zaman bu başlıklar aracılığıyla ifade etmiştir. Bu yüzden âlimler “Buhârî’nin fıkhı, bab başlıklarındadır” demişlerdir.

Diğer eserleri

Buhârî yalnızca Sahîh’in müellifi değildir. Raviler hakkında bilgi veren et-Târîhu’l-kebîr‘i henüz genç yaşta Medine’de yazmaya başlamıştır. Ahlâk ve görgü hadislerini topladığı el-Edebü’l-müfred ise günümüzde de çok okunan bir kitaptır. Bu eserdeki hadislerin tamamı Sahîh’teki şartları taşımaz; aralarında zayıf olanlar da vardır.

Son yılları ve vefatı

Buhârî’nin son yılları sıkıntılı geçti. Nîşâbur’a geldiğinde halk tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı; ancak Kur’an’ın telaffuzuyla ilgili ince bir kelâm meselesindeki sözleri yanlış aktarıldı ve şehrin önde gelen muhaddisi Zühlî ile arası açıldı. Memleketi Buhara’ya döndüğünde ise vali, kendisinden saraya gelip çocuklarına özel ders vermesini istedi. Buhârî, ilmin ayağa götürülmeyeceğini, isteyenin ders meclisine gelebileceğini bildirdi. Bunun üzerine şehirden ayrılmak zorunda kaldı.

Semerkant’a giderken yakınlarının bulunduğu Hartenk köyünde konakladı, orada hastalandı ve hicrî 256 yılında bir Ramazan bayramı gecesi vefat etti. Kabri bugün Özbekistan sınırları içindedir ve ziyaret edilmektedir.

Buhârî’nin ahlâkından çizgiler

Kaynaklar onun yalnızca hafızasını değil, takvasını da anlatır. Babasından kalan mirası ilim yolunda ve ihtiyaç sahiplerine harcadığı, az yiyip sade yaşadığı nakledilir. Ravileri tenkit ederken bile dilini korumaya özen göstermiş, güvenilmez bulduğu kişiler için ağır ifadeler yerine “hakkında söz edilmiştir” gibi ölçülü tabirler kullanmıştır. Gıybet etmemeye verdiği önemi, kimsenin kendisinden gıybet sebebiyle hak talep etmeyeceğini umduğunu söyleyerek dile getirmiştir. Gece namazına ve Kur’an tilavetine düşkünlüğü, özellikle Ramazan aylarında hatim üzerine hatim okuduğu da öğrencileri tarafından aktarılmıştır. Onun hayatı, titiz bir ilim disiplini ile derin bir kulluk bilincinin birbirini nasıl beslediğini gösterir.

Sık Sorulan Sorular

Sahîh-i Buhârî’deki bütün hadisler sahih midir?

Ehl-i Sünnet âlimlerinin genel kabulüne göre eserin senedli olarak verilen asıl hadisleri sahihtir. Bazı muhaddisler az sayıdaki rivayeti teknik açıdan tenkit etmiş, sonraki âlimler bu tenkitleri tek tek incelemiştir. Bab başlıklarında senedsiz verilen rivayetler (ta’lîkler) ise ayrı değerlendirilir.

Buhârî hangi mezheptendi?

Kaynaklarda onun bağımsız ictihad edebilen bir âlim olduğu belirtilir. Şâfiî ve Hanbelî tabakat kitapları onu kendi âlimleri arasında da anmıştır.

Sahîh-i Buhârî’yi Türkçe okumak mümkün mü?

Evet, eserin ve muhtasarı olan Tecrîd-i Sarîh‘in Türkçe tercüme ve şerhleri vardır. Hadisleri doğru anlamak için şerhli baskıların tercih edilmesi tavsiye edilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Buhârî, Muhammed b. İsmâil" maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, "el-Câmiu's-sahîh" maddesi; İbn Hacer el-Askalânî, Hedyü's-sârî (Fethu'l-bârî mukaddimesi)