Sahîh-i Buhârî Nasıl Yazıldı? İmam Buhârî ve Eserinin Özellikleri

Sahîh-i Buhârî, İmam Muhammed b. İsmâil el-Buhârî’nin (194-256/810-870) yalnızca sahih hadisleri bir araya getirmek amacıyla yazdığı hadis kitabıdır. Kaynakların aktardığına göre Buhârî bu eseri yaklaşık on altı yılda, ezberinde ve notlarında bulunan yüz binlerce rivayet arasından titizlikle seçerek oluşturmuştur. Ehl-i sünnet âlimlerinin büyük çoğunluğu, onu Kur’an-ı Kerim’den sonra en güvenilir kitap olarak kabul eder.

İmam Buhârî Kimdir?

Buhârî, 194 (810) yılında bugün Özbekistan sınırları içindeki Buhara’da doğdu. Küçük yaşta babasını kaybetti, annesinin himayesinde büyüdü. On yaşlarında hadis öğrenmeye başladı, on altı yaşında annesi ve kardeşiyle hacca gitti ve ilim için Hicaz’da kaldı. Ardından Mekke, Medine, Bağdat, Basra, Kûfe, Şam, Mısır ve Horasan şehirlerini dolaşarak binin üzerinde hocadan hadis aldı.

Hafızasının gücü dillere destandı. Meşhur bir rivayete göre Bağdat’ta hadis âlimleri onu sınamak için yüz hadisin sened ve metinlerini birbirine karıştırarak kendisine okudular. Buhârî her birine “Bunu bilmiyorum” dedi; sonra ilk hadisten başlayarak her senedi asıl metniyle eşleştirip doğrusunu okudu. Ömrünün sonunda Buhara valisiyle arası açıldı ve Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyüne çekildi; 256 (870) yılının Ramazan bayramı gecesi orada vefat etti.

Kitabın Yazılış Hikâyesi

Buhârî’yi bu eseri yazmaya yönelten şey, hocası İshâk b. Râhûye’nin bir derste “Keşke Resûlullah’ın sahih sünnetini içeren muhtasar bir kitap derleseniz” demesidir. Buhârî bu sözün kalbine yerleştiğini ve çalışmaya koyulduğunu anlatır. Ondan önceki hadis kitaplarında sahih, hasen ve zayıf rivayetler karışık hâlde bulunuyordu; yalnızca sahihleri toplayan ilk eser onunkidir.

Kaynaklarda, kitabına aldığı her hadis için önce gusledip iki rekât namaz kıldığı ve istihare ettiği nakledilir. Eserini tamamlayınca Ahmed b. Hanbel, Yahyâ b. Maîn ve Ali b. el-Medînî gibi devrin büyük âlimlerine sunduğu, onların da eseri beğendikleri aktarılır.

Kitabın tam adı uzundur ve içeriğini özetler: el-Câmiu’l-müsnedü’s-sahîhu’l-muhtasar min umûri Resûlillâh ve sünenihî ve eyyâmih. Yani “Resûlullah’ın işleri, sünnetleri ve günlerine dair, senedi kesintisiz sahih hadislerden derlenmiş özlü ve kapsamlı kitap.”

Buhârî’nin Hadis Kabul Şartları

Buhârî şartlarını kitabında ayrıca yazmamış, âlimler bunları eserini inceleyerek tespit etmiştir:

• Senedin kesintisiz olması ve bütün ravilerin adalet ve zabt bakımından üst düzeyde bulunması,
• “An” lafzıyla yapılan rivayetlerde, ravinin hocasıyla en az bir kez görüştüğünün sabit olması. Müslim ise aynı dönemde yaşamış olmalarını ve görüşmelerinin mümkün olmasını yeterli görür. Buhârî’nin bu konudaki titizliği, kitabının bir adım öne geçmesinin başlıca sebebidir.
• Hocalarıyla uzun süre birlikte bulunmuş, onların rivayetlerini iyi tanıyan ravileri tercih etmesi.

Eserin İçeriği ve Düzeni

Kitap, vahyin başlangıcını anlatan bölümle açılır; iman, ilim, abdest, namaz, zekât, hac, oruç, alışveriş, cihad, peygamberler tarihi, menkıbeler, megâzî, tefsir, nikâh, edeb, dualar, rikâk, kader gibi konularla devam eder ve tevhid bölümüyle son bulur. Yaygın numaralandırmaya göre doksan yedi “kitab” (ana bölüm) ve binlerce “bab”dan oluşur.

Muhammed Fuâd Abdülbâkî’nin numaralandırmasına göre eserde tekrarlarıyla birlikte 7563 hadis bulunur. İbn Hacer’in tespitine göre tekrarlar çıkarıldığında senedi kesintisiz hadislerin sayısı 2600 civarındadır. Tekrarların sebebi, Buhârî’nin aynı hadisten farklı hükümler çıkarıp onu ilgili her bölümde, çoğunlukla farklı bir senedle yeniden zikretmesidir.

“Buhârî’nin Fıkhı Bab Başlıklarındadır”

Âlimler arasında meşhur olan bu söz, eserin en özgün yanına işaret eder. Buhârî bab başlıklarını (terâcim) kimi zaman bir ayetle, kimi zaman bir soruyla, kimi zaman da kendi fıkhî tercihini sezdiren bir cümleyle kurar. Başlık ile altındaki hadis arasındaki ilişkiyi çözmek başlı başına bir ilim konusu olmuş, bu alanda müstakil kitaplar yazılmıştır.

Bab başlıklarında senedinin baş tarafı zikredilmeden aktarılan rivayetler de bulunur; bunlara ta’lîk denir. Bu rivayetler kitabın asıl konusu olan sahih hadislerden sayılmaz; İbn Hacer bunların senedlerini Tağlîku’t-ta’lîk adlı eserinde tamamlamıştır.

Başlıca Şerhleri

1. İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî – en meşhur ve en kapsamlı şerh kabul edilir.
2. Bedreddin el-Aynî, Umdetü’l-kārî – Hanefî bir âlimin kaleminden çıkan hacimli şerh.
3. Kastallânî, İrşâdü’s-sârî – Osmanlı medreselerinde yaygın olarak okunmuştur.
4. Zebîdî’nin muhtasarı üzerine Ahmed Naim ve Kâmil Miras’ın hazırladığı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi – Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayımlanan Türkçe şerh.

Sık Sorulan Sorular

Sahîh-i Buhârî’de zayıf hadis var mıdır?

Kitabın asıl metnini oluşturan senedli hadisler ümmet tarafından genel kabul görmüştür. Dârekutnî gibi bazı âlimlerin az sayıda hadisin senedine yönelttiği teknik eleştiriler vardır; İbn Hacer bunları Fethu’l-Bârî’nin mukaddimesinde tek tek ele alıp cevaplamıştır. Bab başlıklarındaki senedsiz ta’lîkler ise ayrı değerlendirilir.

Buhârî bütün sahih hadisleri kitabına almış mıdır?

Hayır. Kendisi, kitabı uzatmamak için pek çok sahih hadisi dışarıda bıraktığını söylemiştir. Bir hadisin Buhârî’de bulunmaması onun zayıf olduğunu göstermez.

Osmanlı’da “Buhârî-i Şerîf okumak” ne demekti?

Osmanlı döneminde camilerde ve özel meclislerde Sahîh-i Buhârî’nin baştan sona okunup hatmedilmesi bir gelenekti; bazı vakıflarda bu iş için “Buhârîhan” adıyla görevliler bulunurdu. Bu, esere duyulan saygının ve hadis okuma kültürünün bir göstergesidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: İbn Hacer el-Askalânî, Hedyü's-sârî (Fethu'l-Bârî mukaddimesi); Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd, "Muhammed b. İsmâil el-Buhârî" maddesi; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, Mukaddime (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Buhârî" ve "el-Câmiu's-sahîh" maddeleri