Hilal, Takvim ve Tarihler
Hilal gözlemi, takvim birliği ve Ramazan tarihleri. 119 soru ve cevap.
Hilal, Takvim ve Ramazan Tarihleri
Hilal ve takvim konusu, Ramazan ve bayramların başlangıcının nasıl belirlendiğini, hilal gözlemi ile astronomik hesap arasındaki ilişkiyi ve İslam dünyasında takvim birliği tartışmalarını ele alır. Hicrî takvim ay yılına dayanır; ay yılı güneş yılından yaklaşık on bir gün kısa olduğu için Ramazan her yıl on bir gün kadar öne gelir.
Kur'an-ı Kerim'de hilallerin insanlar için vakit ölçüsü olduğu bildirilmiştir (Bakara Suresi 2/189). Peygamber Efendimiz de "Hilali görünce oruç tutun, onu görünce bayram yapın; hava bulutlu olursa sayıyı otuza tamamlayın" buyurmuştur (Buhârî; Müslim). Bu hadis, hicrî ayların 29 veya 30 gün çekmesinin dayanağıdır.
Türkiye, 1978 yılında İstanbul'da düzenlenen Hilal Konferansı'nın ve 2016 yılında yine İstanbul'da yapılan Uluslararası Hicri Takvim Birliği Kongresi'nin kararlarını esas alır. Buna göre hilalin dünyanın herhangi bir yerinde belirli astronomik şartlarla görülebilir hale gelmesi, ayın başlangıcı için yeterli kabul edilir. Diyanet İşleri Başkanlığı, bu esaslara göre dini günleri önceden hesaplayarak ilan eder. Bazı ülkeler ise yerel gözleme dayandığı için tarihler arasında bir günlük farklar görülebilir.
Bu bölümde Ramazan'ın başlangıç ve bitiş tarihleri, ülkeler arasındaki farklılıkların sebebi, farklı ülkede Ramazan'a başlayıp başka ülkede bitirenlerin durumu ve hicrî takvimle ilgili soruların cevaplarını bulabilirsiniz. Hicrî takvimin başlangıcı, Peygamber Efendimizin Mekke'den Medine'ye hicretidir ve bu takvim Hz. Ömer döneminde resmî olarak kullanılmaya başlanmıştır. Hicrî yılın ayları Muharrem, Safer, Rebîülevvel, Rebîülâhir, Cemâziyelevvel, Cemâziyelâhir, Recep, Şaban, Ramazan, Şevval, Zilkade ve Zilhicce'dir. Ramazan dokuzuncu, Zilhicce ise on ikinci aydır.
- Hicrî takvim ay yılına dayanır.
- Hicrî aylar 29 veya 30 gündür.
- Türkiye, uluslararası takvim birliği kararlarını esas alır.
- Ülkeler arasındaki farklar yöntem farkından kaynaklanır.
Sık Sorulan Sorular
Uçaktan hilal görmek geçerli sayılır mı?
Bu konuda alimlerin görüşleri farklıdır. Yüksek irtifada ufuk daha aşağıdadır; güneş yerde batmış olsa bile uçaktan görülmeye devam edebilir ve yerden görülemeyecek bir hilal de uçaktan görülebilir. Bazı alimler bunu gerçek bir görme sayarken, çoğunluk yeryüzündeki normal gözlem şartlarını esas almayı daha doğru bulur. Günümüzde astronomik kriterler kullanıldığı için uçaktan gözlem Türkiye’de takvimi etkilemez.
Aynı gün bayram yapan ülkeler arasında bayram ilk nerede başlar?
Aynı takvimi kullanan ülkeler arasında bayram, güneşin ilk doğduğu doğu bölgelerinde başlar. Dünyanın dönüşü nedeniyle yeni gün önce Pasifik Okyanusu’ndaki ada ülkelerinde ve Yeni Zelanda gibi yerlerde, ardından Asya’da, sonra Orta Doğu, Avrupa ve Afrika’da, en son da Amerika kıtasında başlar. Bu yüzden bayram namazları dünya genelinde gün boyunca farklı saatlerde kılınır. Bu sıralama bayramın geçerliliğini etkilemez; her yer kendi güneş doğuşuna ve kendi vakitlerine göre bayram namazını kılar.
Uydudan veya uzaydan hilal gözlemi rüyet yerine geçer mi?
Genel kabul görmüş bir uygulama değildir. Uzaydan bakıldığında Ay, ictimâdan çok kısa süre sonra bile görülebilir; bu ise hadislerde kastedilen, yeryüzündeki insanların ufukta görebileceği hilal ile aynı değildir. Bu yüzden hilal görünürlük kriterleri yeryüzündeki bir gözlemciye göre belirlenir. Uydu verileri ise Ay’ın konumunun hesaplanmasında ve astronomik bilgilerin doğrulanmasında yardımcı bir araç olarak kullanılabilir.
Hz. Peygamber döneminde hilal nasıl gözetlenirdi?
Medine’de sahabe ayın 29’u akşamı batı ufkuna bakarak hilali gözetlerdi. Hilali gören kişi Hz. Peygamber’e gelip haber verir, Peygamberimiz de haberi doğrulattıktan sonra Bilâl veya başka bir sahabi aracılığıyla halka duyururdu. İbn Ömer’in hilali görüp haber vermesi üzerine Peygamberimizin oruç tuttuğu ve insanlara oruç tutmalarını emrettiği rivayet edilir. Hilal görülmezse ay 30’a tamamlanırdı.
Takvim birliği kararında Amerika kıtası için özel bir şart var mı?
Evet, 2016 kararında Amerika kıtasına ilişkin bir ek şart bulunmaktadır. Kararın özetine göre, hilalin görülebilirliği dünyanın herhangi bir yerinde gece yarısından (Greenwich saatiyle) önce gerçekleşirse yeni ay ertesi gün başlar. Görülebilirlik gece yarısından sonra ve Amerika kıtasında gerçekleşiyorsa, kavuşumun Yeni Zelanda’da fecirden önce olması gibi şartlarla yine ertesi gün yeni ay kabul edilir. Bu şartlar, hilalin hiç görülemediği bölgelerde yeni aya çok erken girilmesini önlemek için konmuştur. Teknik ayrıntılar için Diyanet’in yayımladığı karar metnine bakılabilir.
Bayramın bir gece önceden ilan edildiği ülkede fitre ve bayram hazırlığını nasıl planlarım?
Hazırlığı her iki ihtimale göre yapmak en rahat yoldur. Hilal gözlemini esas alan ülkelerde Ramazan’ın 29. akşamı bayramın ertesi gün mü yoksa bir gün sonra mı olacağı belli olur. Bu nedenle fitreyi son güne bırakmamak, Ramazan’ın içinde önceden vermek iyi olur; Hanefîlere göre fitre Ramazan içinde verilebilir ve ihtiyaç sahibinin bayrama hazırlanabilmesi bakımından daha faydalıdır. İş yerinden izin, bayram namazına gidilecek cami ve ziyaret planları da iki güne göre esnek tutulmalıdır. Takvimi kesin olarak bildiren kurumu önceden öğrenmek belirsizliği azaltır.
İslam tarihindeki rasathanelerin hilal tespitinde rolü var mıydı?
Evet, dolaylı bir rolü vardı. Meraga, Semerkant (Uluğ Bey) ve 16. yüzyılda Takıyyüddin’in İstanbul’da kurduğu rasathane gibi merkezlerde Ay ve gezegenlerin hareketleri ölçülür, zîc denen astronomi tabloları hazırlanırdı. Bu tablolar namaz vakitleri, kıble ve hilalin muhtemel görünme zamanının hesaplanmasında kullanılırdı. Ancak klasik fıkıhta ay başı kararı çoğunlukla yine gözle görmeye dayandırılmıştır.
Hilalin şekline veya yönüne bakarak uğur ya da uğursuzluk çıkarılır mı?
Hayır, bu tür inanışların dinde yeri yoktur. Halk arasında hilalin yatık ya da dik görünmesine göre ayın bereketli veya sıkıntılı geçeceği gibi yorumlar yaygındır; ancak bunların sahih bir kaynağı yoktur. Hilalin görünüşü tamamen astronomik bir olaydır. Hz. Peygamber, gök olaylarını uğur ya da uğursuzluk sayma anlamına gelen tetayyür inancını reddetmiştir. Yeni ay görülünce yapılacak şey, hayır ve bereket için dua etmektir.
Ramazan hangi tarihlere denk gelince oruç en uzun ve en kısa olur?
Kuzey yarımkürede oruç, Ramazan haziran ayına, özellikle 21 Haziran civarına denk geldiğinde en uzun; aralık ayına, özellikle 21 Aralık civarına denk geldiğinde en kısa olur. Türkiye’de haziran Ramazanlarında oruç yaklaşık 16-17 saat, aralık Ramazanlarında ise 11 saatin biraz altına kadar inebilir. Kuzeye gidildikçe fark büyür. Güney yarımkürede ise durum tam tersidir. Ramazan yaklaşık 33 yılda bütün mevsimleri dolaştığı için bir insan ömrü boyunca hem uzun hem de kısa oruç dönemlerini yaşar.
Bayram tarihini önceden öğrenip işimden izin almak için hangi kaynağa bakmalıyım?
Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı’nın dinî günler takvimi en güvenilir kaynaktır. Bu takvim yıllar önceden yayımlandığı için Ramazan ve Kurban bayramlarının tarihleri erkenden bilinir ve izin planı rahatça yapılabilir. Resmî tatil günleri ise ayrıca devletin açıkladığı tatil takvimine göre belirlenir. Yurt dışında yaşayanlar, bağlı oldukları caminin veya yaşadıkları ülkenin Müslüman kurumlarının takvimini öğrenmeli; hilal gözlemine dayanan yerlerde bayramın bir gün kayabileceğini hesaba katarak iki günlük izin esnekliği istemelidir.
Yeni ayı görünce cepteki parayı göstermek bereket getirir mi?
Hayır, bu dinî bir uygulama değildir. Halk arasında yeni ayı görünce paraya, altına veya güzel bir yüze bakmanın o ayı bereketli ya da güzel geçireceği inanışı yaygındır; ancak bu inanışın sahih bir dayanağı yoktur. Rızık ve bereket Allah’tandır. Sünnette yeni hilal görüldüğünde yapılan şey, Allah’tan o ayın hayır, iman ve esenlikle geçmesini dilemektir. Bu tür adetlere dinî bir anlam yüklememek gerekir.
Amatör olarak hilal gözlemi yapıp kayıt tutmak faydalı mı?
Evet, faydalıdır. Dünyanın farklı yerlerinden gönüllülerin yaptığı gözlem kayıtları, hilal görünürlük kriterlerinin geliştirilmesinde kullanılan önemli verilerdir. Gözlemin tarihi, saati, yeri, hava durumu ve hilalin çıplak gözle mi yoksa aletle mi görüldüğü not edilmelidir. Bu tür kayıtlar dinî bir karar yerine geçmez; ancak bilimsel çalışmalara katkı sağlar ve kişiye Kur’an’ın işaret ettiği Ay’ın düzenini tefekkür etme imkânı verir.
Hilal konusunda astronomi ile din çatışır mı?
Hayır, çatışmaz. Kur’an, güneşin ve ayın bir hesaba göre hareket ettiğini, ayın menzillerinin yılların sayısını ve hesabı bilmemiz için takdir edildiğini bildirir. Astronomi bu düzeni tanımanın bir yoludur. İslam medeniyetinde namaz vakitleri, kıble yönü ve takvim hesapları için astronomi büyük önem taşımış, bu alanda pek çok Müslüman âlim yetişmiştir. Âlimler arasındaki tartışma, bilimin doğruluğu hakkında değil, dinî hükmün gözle görmeye mi yoksa görülebilirlik bilgisine mi bağlanacağı hakkındadır. Bu da ictihadî bir meseledir.
Hilal yalnız Ramazan için mi gözetlenir?
Hayır. Fıkıhta özellikle Şaban, Ramazan, Şevval ve Zilhicce hilallerinin gözetlenmesine önem verilmiştir; çünkü oruç, bayram, Arefe ve hac bu aylara bağlıdır. Bunun yanında her kameri ayın başı iddet, adak, yemin kefareti ve kameri yılla hesaplanan zekât gibi hükümler için de önem taşır. Hz. Peygamber’in her yeni hilal görüldüğünde dua ettiği rivayeti de bütün ayların başının takip edildiğini gösterir.
Peygamberimiz kaç Ramazan oruç tuttu, bunların çoğu 29 gün müydü?
Peygamberimiz, orucun farz kılındığı hicretin ikinci yılından vefatına kadar dokuz Ramazan oruç tutmuştur. Abdullah b. Mes’ûd’dan gelen bir rivayette, Peygamberimizle birlikte 29 gün tuttukları Ramazanların 30 gün tuttuklarından daha fazla olduğu bildirilir. Bu rivayet, ayın 29 çekmesinin normal ve sık görülen bir durum olduğunu, orucun eksik sayılmadığını gösterir. Nitekim Peygamberimiz ayın bazen 29, bazen 30 gün olduğunu eliyle işaret ederek anlatmıştır. Bu yüzden 29 gün çeken Ramazan için gönül rahatlığıyla bayram yapılır.
Hicri aylar art arda birkaç kez 29 veya 30 gün çekebilir mi?
Evet, çekebilir. Kameri ayların uzunluğu sabit bir sırayla değişmez; ayın yörüngesindeki hız farkları ve hilalin görülebilirlik şartları nedeniyle iki, üç, hatta nadiren dört ay art arda 29 ya da 30 gün olabilir. Bu yüzden “bir ay 29, bir ay 30” şeklinde düzenli bir sıra beklemek doğru değildir. Peygamberimiz ayın bazen 29, bazen 30 gün olduğunu ellerini açıp kapatarak göstermiştir. Ramazan’ın veya Zilhicce’nin kaç gün çekeceği de bu nedenle her yıl ayrı değerlendirilir. Kesin bilgi için yetkili kurumun takvimine bakılmalıdır.
Hilali gören kişinin bunu yetkililere bildirmesi gerekir mi?
Klasik fıkıhta hilali gören güvenilir kişinin, özellikle Ramazan ve bayram hilali söz konusu olduğunda bunu kadıya veya yetkiliye bildirmesi gerekli görülmüştür; çünkü toplumun ibadeti buna bağlıydı. Günümüzde Türkiye’de ay başları önceden astronomik hesapla belirlendiğinden bireysel bildirimin takvime bir etkisi olmaz. Gözlem ilgili bilimsel kuruluşlara iletilebilir. Kişi hilali kesin gördüyse kendi sorumluluğu ile ilgili hükümleri bir müftüye danışmalıdır.
Dolunaya bakarak ayın başladığı günü geriye doğru hesaplamak doğru mu?
Hayır, bu yöntem güvenilir değildir. Ay’ın gözle tam yuvarlak görünmesi birkaç gün sürer; hangi gece tam dolunay olduğunu gözle kesin ayırt etmek zordur. Astronomik dolunay kameri ayın 13’ü ile 16’sı arasında herhangi bir güne denk gelebilir. Bu nedenle dolunaya bakıp “Ramazan bir gün erken başlamış” demek doğru bir sonuç vermez. Ay başının belirlenmesinde hilal ve resmî takvim esas alınır.
Kurban Bayramı ve Zilhicce ayı da aynı takvim hesabıyla mı belirlenir?
Evet, Türkiye’de bütün hicri aylar, Zilhicce de dahil olmak üzere aynı ölçütle belirlenir. Diyanet, Ramazan ve Şevval için kullandığı görülebilirlik esaslı takvimi Zilhicce için de uygular. Böylece Arefe günü, Kurban Bayramı, teşrik tekbirlerinin başlangıç ve bitişi ile kurban kesim günleri aynı takvime göre ortaya çıkar. Suudi Arabistan’da hac için ilan edilen Arefe günü ile bir gün fark oluşabilse de Türkiye’de yaşayanlar kurbanlarını ve tekbirlerini Diyanet takvimine göre yapar. Vekâletle yurt dışında kesilen kurbanlarda ise kesimin yapıldığı yerin bayram günleri de gözetilmelidir.