Erzurumlu İbrahim Hakkı Kimdir? Hayatı, Tasavvuf Anlayışı ve Eserleri

Erzurumlu İbrahim Hakkı (1703-1780), Erzurum’un Hasankale ilçesinde doğan, Siirt’in Tillo kasabasında vefat eden Osmanlı âlimi, mutasavvıf ve şairdir. En bilinen eseri Marifetnâme, tasavvuf ile birlikte astronomi, anatomi ve coğrafya gibi alanlara değinen ansiklopedik bir metindir. Halvetî çizgisinde yetişmiş, Doğu Anadolu’nun ilmî ve manevî hayatında önemli bir isim olmuştur.

Doğumu ve eğitimi

İbrahim Hakkı, 1703 yılında Erzurum’un Hasankale (bugünkü Pasinler) ilçesinde doğmuştur. Küçük yaşta Kur’an’ı ezberleyip medrese eğitimine başladığı, Arapça, fıkıh, kelâm ve mantık gibi derslerle yetiştiği anlatılır. Ailesi ilim ve takva ile tanınan bir çevreye mensuptu. Genç yaşta Erzurum’daki ilim meclislerine katılmış, sonraki yıllarda Kars, Sivas, Diyarbakır ve çevresinde çeşitli âlimlerden ders almıştır. Kaynaklardaki ayrıntılar arasında bazı farklılıklar olabilir; ancak onun medrese birikimiyle tasavvufî terbiyeyi birleştirdiği ortak noktadır.

Tasavvufî yetişme: Fakirullah ile buluşma

Tasavvuf yoluna ilk adımını İsmail Fakirullah Erzurumî’nin yanında attığı kabul edilir. Fakirullah, Halvetî-Şa’bânî çizgisine yakın bir mürşid olarak anılır. İbrahim Hakkı, bu mürşidin yanında yıllarca zikir, halvet ve hizmet usullerini öğrenmiş, sonra irşad izniyle halifeliğe getirilmiştir. Halvetîliğin tarihî gelişimi ve kollarına dair bilgi için Halvetîlik tarihi yazısına bakılabilir. Mürşidin vefatından sonra bölgede ders vermeye ve insanlara rehberlik etmeye devam etmiştir.

Çok yönlü bir âlim

İbrahim Hakkı’yı çağdaşlarından ayıran yön, ilim ufkunun genişliğidir. Dinî ilimlerin yanında astronomi, coğrafya, tıp, felsefe ve matematik konularına da ilgi duymuş; bu birikimi eserlerine yansıtmıştır. Kaynaklar, dönemin bilim anlayışını yansıtan görüşlerin eserlerinde yer aldığını belirtir. Günümüz bilimi açısından bakıldığında bu görüşlerden bir kısmı güncelliğini yitirmiştir; fakat eserin değeri, tasavvufla bilgi aktarımını birleştirmesinden gelir. Bu yönüyle eser, Osmanlı’nın XVIII. yüzyıl ilmî dünyasını anlamak için değerlidir.

Eserleri

• Marifetnâme: Yaklaşık 1757 civarında tamamlandığı söylenen, Türkçe yazılmış büyük bir ansiklopedik eser. Dinî ilimler, tasavvuf, astronomi, anatomi, coğrafya ve ahlâk konuları işlenir. Halk arasında çok okunmuş, çeşitli baskıları yapılmıştır.
• Dîvân: Türkçe şiirlerini içeren, ilâhî ve nasihat türü eser.
• Mecmûatü’l-Ma’ârif ve diğer risaleler: Tasavvufî ve ilmî konulara dair çalışmalar.

Marifetnâme’nin bölümleri, kâinatın yapısından insanın yaratılışına, ahlâk ve ibadet konularından tasavvufî meselelere uzanır. Eserin dili Osmanlı Türkçesi’dir; günümüzde sadeleştirilmiş neşirleri de bulunmaktadır.

Tasavvuf anlayışı

İbrahim Hakkı’nın öğretisinde şeriata bağlılık merkezî bir yer tutar. Ona göre tasavvuf, şeriatın içindeki ihsan makamını yaşamaktır. “İhsan, Allah’ı görüyormuş gibi ibadet etmendir” mealindeki meşhur Cibrîl hadisi (Buhârî, Îmân 37; Müslim, Îmân 1) bu çizginin temel referansıdır. Kelâm ve fıkıhta Ehl-i Sünnet çizgisini benimsemiş, vahdet-i vücûd gibi meseleleri şerh ederken şeriata aykırı yorumlardan kaçınmıştır. Konunun genel çerçevesi için Vahdet-i vücûd nedir? ve Tasavvuf nedir? yazıları faydalı olabilir.

Dönemin ilim ve tasavvuf ortamı

XVIII. yüzyıl, Osmanlı’da medrese geleneğinin sürdüğü ancak yeni bilgi arayışlarının da belirginleştiği bir dönemdir. Doğu Anadolu’da Erzurum, Bitlis, Siirt ve Hakkâri çevresi; Kürt ve Türk medreselerinin yoğun olduğu, müderrislerin ve şeyhlerin halk üzerinde büyük etkisi bulunan bir coğrafyaydı. İbrahim Hakkı, bu çevrede hem Arapça ve Farsça medrese metinlerini hem de Türkçe halk dilini kullanarak geniş bir kitleye hitap etmiştir. Eserini Türkçe yazması, ilmi sadece medrese öğrencilerine değil, okuryazar her Müslümana ulaştırma isteğinin bir göstergesi olarak yorumlanır.

Siirt yılları ve Tillo

Hayatının son dönemini Siirt’in Tillo kasabasında geçirmiştir. Burada vefatına kadar ders vermiş, halka vaaz etmiş ve ilmî çalışmalarını sürdürmüştür. Tillo, onun adıyla anılan bir ilim ve irfan merkezi hâline gelmiştir. Yıl olarak 1780’de vefat ettiği kabul edilir ve kabri Tillo’dadır. Konum, tarihçe ve ziyaret bilgisi için Erzurumlu İbrahim Hakkı Türbesi yazısı hazırlanmıştır.

Talebeleri ve halifeleri

İbrahim Hakkı’nın çevresinde yetişen talebeler, bölgenin medreselerinde müderrislik yapmış, vaaz ve irşad görevlerini sürdürmüştür. Oğulları ve torunları da ilim geleneğini devam ettirmiştir. Böylece Tillo’daki ilmî faaliyet, onun vefatından sonra da bir süre canlı kalmıştır.

Mirası ve bugünkü yeri

Erzurumlu İbrahim Hakkı, halk arasında hem bir âlim hem bir veli olarak anılır. Marifetnâme, Türkiye’de kuşaklar boyunca evlerde ve camilerde okunan eserlerden biri olmuştur. Sözleri ve öğretileri için sözleri ve öğretileri yazısına bakılabilir. Tasavvufun Anadolu’daki gelişimini anlamak için tarikat nedir sayfası da ek bir zemin sağlar. Okuyucu, eserlerini incelerken dönemin bilgi düzeyini ve bilimsel görüşlerinin tarihî bağlamını göz önünde bulundurmalıdır; bu, hem esere haksızlık yapmaktan hem de zamana ait unsurları ebedî hükümler gibi okumaktan korur.

Sıkça Sorulan Sorular

Erzurumlu İbrahim Hakkı kimdir?

1703’te Erzurum’un Hasankale ilçesinde doğan, 1780’de Siirt’in Tillo kasabasında vefat eden âlim, mutasavvıf ve şairdir. Marifetnâme adlı ansiklopedik eseriyle tanınır.

Marifetnâme nedir?

Tasavvuf, kelâm, fıkıh yanında astronomi, coğrafya, anatomi ve psikoloji gibi konulara da yer veren, Türkçe yazılmış geniş kapsamlı bir eserdir. Halk arasında geniş ilgi görmüştür.

Erzurumlu İbrahim Hakkı hangi tarikata mensuptu?

Halvetî tarikatının bir kolunda yetişmiştir; hocası İsmail Fakirullah’tır. Tarikat içindeki konumu ve silsilesi hakkında ayrıntılar kaynaklara göre değişebilir.

Türbesi nerededir?

Siirt’in Tillo (Aydınlar) ilçesindedir. Bölge, ziyaretçilerin uğradığı dinî ve kültürel bir merkezdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Erzurumlu İbrâhim Hakkı" md.; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mârifetnâme" md.; Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifetname (çeşitli baskılar); Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →