Ezârika ve İbâdiyye: Hâricîliğin Kolları

Ezârika ve İbâdiyye, Hâricîliğin iki ucunu temsil eden kollardır. Ezârika, Nâfi’ b. el-Ezrak’a nispet edilen ve muhaliflerini müşrik sayıp sert bir çizgi izleyen aşırı koldur; kısa sürede tarih sahnesinden silinmiştir. İbâdiyye ise ılımlı bir çizgi izlemiş, muhaliflerine “küfr-i nimet” hükmünü vermiş ve bugüne kadar varlığını sürdürmüştür.

Ezârika: Aşırı kol

Ezârika, Basra’da Nâfi’ b. el-Ezrak (ö. 65/685) önderliğinde ortaya çıkmıştır. Emevîlere karşı mücadelede güney Irak ve İran’da etkin olmuş, Mühelleb b. Ebî Sufre gibi komutanlarla uzun süre savaşmıştır. Taberî ve diğer kaynaklar, bu grubun görüşlerini ve uygulamalarını ayrıntılı olarak nakleder. Ezârika’nın tarih sahnesindeki varlığı, 7. yüzyılın sonu ile 8. yüzyılın başında yaklaşık yirmi-otuz yıl sürmüş; sonra askerî yenilgiler ve iç bölünmelerle ortadan kalkmıştır.

Kaynaklara göre Ezârika’nın temel görüşleri şunlardır:

• Kendi görüşünde olmayanları müşrik sayarak onlarla evlenmenin ve miras ilişkisinin caiz olmadığı,
• Muhaliflerin mallarının ve canlarının dokunulmaz olmadığı, hatta kadın ve çocukların da savaşabileceği (istirâd),
• Hicretin (kendi yerlerine katılma) bir şart olduğu ve bu hicrete katılmayanın kâfir sayıldığı,

Bu aşırı tutum, diğer Hâricî kollar tarafından da eleştirilmiş ve Ezârika’nın İslam toplumunda kalıcı bir destek bulmasını engellemiştir. İslam âlimleri bu görüşleri, genel İslam hukukunun ve ahlâkının dışında kabul etmiştir.

İbâdiyye: Ilımlı kol

İbâdiyye, adını Abdullah b. İbâd et-Temîmî’den (ö. yaklaşık 86/705) alır. Ancak mezhebin ilmî ve fıkhî temelini Basralı âlim Cabir b. Zeyd (ö. yaklaşık 93/711) ile onun halefi Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme atmıştır. İbâdîler, kendilerini Hâricî olarak adlandırılmayı reddeder ve çoğunlukla “Ehlü’l-hak ve’l-istikâme” (hak ve istikamet ehli) olarak tanımlarlar. Onlar, Ezârika gibi aşırı kollarla aralarında önemli farklar bulunduğunu vurgularlar.

• Muhaliflere bakış: Kendi dışındaki Müslümanları “küfr-i nimet” (nankörlük) içinde ancak “kâfir-i şirk” olmayan kişiler olarak görürler. Onlarla evlilik ve miras ilişkisi caizdir; kanları ve malları dokunulmazdır.
• Gizlilik dönemi (kitmân): Gücün ve kudretin bulunmadığı dönemlerde imamet gizli kalır ve cemaat gizlilik içinde yaşar.
• Âşikâr dönemi (zuhûr): Güç ve imkân varken imam seçilir ve açıkça yönetim kurulur.
• İmamet: İmam, ümmet tarafından en erdemli kişi arasından seçilir; Kureyşli olma şartı aranmaz.
• Kelâm: Allah’ın görülmesini (ru’yet) reddeden, Kur’an’ın mahlûk olduğunu savunan Mu’tezile’ye yakın görüşler vardır.

Temel farkların özeti

İki kol arasındaki farklar şöyle sıralanabilir: Ezârika, muhaliflerini müşrik sayar; İbâdiyye ise küfr-i nimet olarak niteler. Ezârika, silahlı mücadeleyi esas alır; İbâdiyye ise güç dengelerine göre kitmân veya zuhûr dönemlerini benimser. Ezârika kısa ömürlü olmuş, İbâdiyye ise yüzyıllarca ayakta kalmıştır. Bu farklar, Hâricîliğin tek tip bir hareket olmadığını gösterir. Hâricîliğin genel çerçevesi Haricilik: ortaya çıkışı ve temel görüşleri yazısında anlatılmıştır.

İbâdiyye’nin tarihî yayılışı

İbâdî davet, Basra’dan Umman, Hadramut, Yemen, Kuzey Afrika ve Doğu Afrika’ya yayılmıştır. Kuzey Afrika’da İbâdî Rüstemî devleti (160-296/777-909) Tahert merkezli olarak kurulmuş ve bölgede önemli bir kültürel ve ilmî merkez olmuştur. Bu devlet sonradan Fâtımîler tarafından yıkılmıştır. Fâtımî devletinin tarihi hakkında Fâtımî devleti ve İsmâilî davet teşkilatı yazısına bakılabilir. Umman’da ise İbâdî imamlık, yüzyıllar boyunca (kesintilerle) siyasi bir kimlik olarak varlığını korumuştur.

Bugün İbâdîler başta Umman’da, ayrıca Cezayir’in Mzâb vadisinde, Libya’nın Nefûse dağlarında, Tunus’un Cerbe adasında ve Zanzibar’da yaşar. Umman’daki İbâdî varlık için İbâdilik: Umman’daki varlığı ve görüşleri yazısı ayrıntı sunar.

Akademik bakış

Akademik çalışmalar, İbâdiyye’yi Hâricîlik içinde ayrı bir konuma yerleştirir; bazı araştırmacılar onu Hâricîliğin ılımlı bir evrimi olarak, bazıları ise kendi ayrı mezhebi olarak değerlendirir. İbâdî âlimler, kendi mezheplerinin Kur’an ve sünnete dayandığını, fıkıh ve hadis geleneklerinin Sünnî ve diğer mezheplerle çoğu konuda örtüştüğünü belirtir. Sünnî âlimler de bazı İbâdî âlimlerin ilmî katkılarını kabul etmiştir. Alevilik gibi farklı mezhep ve topluluklar da erken dönem tarihinin bir parçasını oluşturur; bunun için Alevilik nedir yazısı ayrı bir konu olarak ele alınmıştır. Bu yazı, hiçbir mezhebi övmek veya yermek için değil, tarihî ve akademik tanıtım amacıyla hazırlanmıştır.

Ezârika’nın sona ermesinden sonra, Hâricî düşüncenin diğer kolları da tedricen daha ılımlı bir çizgiye yönelmiştir. İbâdî âlimler, tekfir meselesinde ihtiyatlı davranmayı, muhaliflere karşı adil olmayı ve toplumsal barışı gözetmeyi öğütlemiştir. Bu ilkeler, İbâdî toplulukların tarihte farklı mezheplerle bir arada yaşamasını kolaylaştırmıştır.

Bu dengeli yaklaşım, İbâdiyye’yi tarih boyunca farklı coğrafyalarda sürdürülebilir bir topluluk hâline getiren etkenlerden biri olarak gösterilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ezârika kimdir?

Nâfi’ b. el-Ezrak önderliğindeki, muhaliflerini müşrik sayan ve silahlı mücadele yürüten aşırı Hâricî koldur.

İbâdiyye Haricî midir?

Tarihî olarak Hâricîlikten çıkmıştır; ancak İbâdîler kendilerini ılımlı ve ayrı bir mezhep olarak tanımlar.

İbâdîler nerede yaşar?

Başta Umman olmak üzere Cezayir, Libya, Tunus ve Zanzibar’da yaşarlar.

İbâdiyye’nin kurucuları kimlerdir?

Adı Abdullah b. İbâd’dan gelir; ilmî temelleri Cabir b. Zeyd ve Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme tarafından atılmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ezârika" ve "İbâdiyye" maddeleri; Şehristânî, el-Milel ve'n-Nihal; Taberî, Târîhu'r-rüsül ve'l-mülûk; İbâdî tarihi üzerine akademik çalışmalar (genel kaynak olarak)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →