İbâdilik: Umman’daki Varlığı ve Görüşleri

İbâdilik, ılımlı Hâricî kökenli bir mezhep olup bugün esas olarak Umman’da yaşar. Umman’da İbâdî imamlık geleneği yüzyıllar boyunca siyasi ve dinî bir kimlik oluşturmuştur. İbâdîler, kendilerini ne Sünnî ne Şiî ne de Hâricî olarak tanımlar; Kur’an ve sünnete bağlı, ayrı bir mezhep olarak görürler.

Umman’da İbâdî davetin başlangıcı

İbâdî davet Basra’dan yayılmıştır. Basra’da Cabir b. Zeyd ve onun halefi Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme etrafında şekillenen ilmî halka, öğrencilerini çeşitli bölgelere göndermiştir. Umman’a ulaşan davet, burada güçlü bir destek bulmuş; 132/750 civarında Cülendâ b. Mes’ûd, Umman’ın ilk İbâdî imamı olarak seçilmiştir. Bu tarih, Umman’daki İbâdî imamlık geleneğinin başlangıcı kabul edilir. İbâdiyye’nin genel çerçevesi Ezârika ve İbâdiyye yazısında anlatılmıştır.

Umman coğrafyası, deniz ticareti ve dağlık iç bölgeleri sayesinde İbâdî topluluğun kendi kimliğini koruyabilmesine imkân tanımıştır. Zanzibar ve Doğu Afrika sahilindeki Umman bağlantıları da İbâdîliği bu bölgelere taşımıştır.

İmamlık geleneği ve siyasi tarih

İbâdî siyasi düşüncesinde imam, ümmet veya cemaat tarafından seçilir; nesep aranmaz, ilim, adalet ve yönetim yeteneği esastır. Yanlış yapan imam azledilebilir. Bu anlayış Umman’da çeşitli dönemlerde uygulanmıştır. Tarih boyunca Umman’da imamlık ile dünyevî sultanlık arasında zaman zaman rekabet yaşanmış; bazı dönemlerde imamlık güçlenmiş, bazılarında ise zayıflamıştır.

• Erken dönem: Cülendâ b. Mes’ûd ve sonraki imamlar; Nizvâ ve Rustâk gibi merkezler öne çıkmıştır.
• Ya’rubî hanedanı (17.-18. yüzyıl): Portekizlilerin bölgeden çıkarılmasında ve Umman’ın deniz gücünün gelişmesinde rol oynamıştır.
• Âl Bû Saîd hanedanı (1744’ten itibaren): Hanedan günümüze kadar süren bir hüküm yapısı oluşturmuş; zaman zaman imamlık ile sultanlık arasında iç bölgelerde ayrı yönetimler ortaya çıkmıştır.

Bu tarihî çeşitlilik, Umman’ın siyasi kimliğinde İbâdî mirasın önemli yer tuttuğunu gösterir. Modern Umman’da dinî çoğulculuk ve hoşgörü kamusal söylemde vurgulanmaktadır.

İnanç ve fıkıh özellikleri

İbâdî kelâmı ve fıkhı, Sünnî ve diğer mezheplerle birçok ortak noktaya sahip olmakla birlikte bazı ayırt edici özellikler taşır:

• Kur’an’ın yaratılmış olması: İbâdîler, Mu’tezile gibi Kur’an’ın mahlûk olduğunu savunur.
• Allah’ın âhirette görülmesi: Ru’yetullah’ı reddederler; bu görüş Sünnî kelâmdan ayrılır.
• Büyük günah işleyenin durumu: Tövbe etmeden ölen büyük günah sahibi cehennemde ebedî kalır; ancak dünyada “küfr-i nimet” hükmü uygulanır ve diğer Müslümanlarla sosyal ve hukukî ilişkiler sürdürülür.
• İmamet: Seçimle belirlenir; Kureyş şartı yoktur. Hz. Ebû Bekir ve Ömer’in imameti meşru kabul edilir; Hz. Osman’ın son dönemi ve Hz. Ali’nin hakem sonrası tutumu konusunda ise eleştirel görüşler vardır.
• Kaynaklar: Kur’an, sünnet, icma ve kıyas; hadis derlemesi olarak Rebî’ b. Habîb’e nispet edilen “Müsned” önemli yer tutar.

İbâdî fıkıh Sünnî fıkıhla birçok konuda örtüşür; ibadetler ortaktır. Bazı farklar da vardır: Namazda ellerin yanlara salınması (sadl), “âmin” denmemesi ve ezan gibi konularda farklı uygulamalar görülebilir. Bu ayrıntılar bölgeye göre değişebilir.

Sünnî ve Şiî ile ilişkisi

İbâdîlik, Sünnî ve Şiî geleneklerin dışında konumlanan üçüncü bir mezhep olarak kabul edilir. Umman’da Sünnî ve Şiî topluluklar da yaşar; ülkenin çok mezhepli yapısı toplumsal barış vurgusuyla birlikte anılır. İbâdî âlimler, farklı mezhepler arasında hoşgörü ve diyaloğun önemini sıkça dile getirir. Hâricîliğin genel tarihi için Haricilik: ortaya çıkışı ve temel görüşleri yazısı, Anadolu’da başka bir mezhepsel yapı olan Alevilik için ise Alevilik nedir yazısı kaynak olabilir.

Bu yazıda yer alan bilgiler, bir mezhebin kendi kaynaklarına ve akademik araştırmalara dayanarak aktarılmıştır. Hiçbir toplulukla ilgili olumlu ya da olumsuz bir hüküm taşımaz.

Günümüzde İbâdîlik

Bugün İbâdîler Umman’da nüfusun önemli bir bölümünü oluşturur; kesin oranlar kaynaklara göre değişir. Ayrıca Cezayir’in Mzâb bölgesinde, Libya’nın Nefûse dağlarında, Tunus’un Cerbe adasında ve Zanzibar’da topluluklar vardır. Umman’da İbâdî kültür; mimari, eğitim ve hukuk geleneğine yansımıştır. Camilerde mezhepsel ayrım yapılmaksızın ibadet edilmesi, Umman’ın dikkat çeken yönlerinden biridir. Akademik çalışmalar, İbâdî geleneğin klasik fıkıh ve kelâm kaynaklarının günümüzde yeniden yayımlandığını ve uluslararası araştırmacıların dikkatini çektiğini belirtir.

Eğitim, hukuk ve kültürel miras

Umman’da İbâdî ilim geleneği, mescitlerde ve ilim halkalarında sürdürülmüştür. Fıkıh, kelâm, tefsir, hadis ve dil bilimleri alanında yazılan eserler arasında, geleneksel İbâdî âlimlerin geniş şerhleri ve fetva mecmuaları yer alır. Bu eserler hem İbâdî topluluklar için hem de mezhepler arası karşılaştırmalı fıkıh çalışmaları için kaynak kabul edilir. Umman’daki Nizvâ ve Rustâk gibi tarihî şehirler bu ilim geleneğinin merkezleri olarak bilinir. Ayrıca Umman’ın mimarisinde kale, burç ve mescitlerin yer alması, İbâdî imamların bölge hâkimiyetini yansıtır.

İbâdî hukuk anlayışında topluluk içi istişare ve ilim sahiplerinin görüşü önemlidir. Sünnî dünyanın aksine, kapsamlı bir mezhep kurumsallaşması yerine, imam ve âlimler meclisi karar mekanizması olarak öne çıkar. Bu yapı, Umman’ın siyasi ve toplumsal kültüründe uzlaşı ve hoşgörü vurgusunu beslemiştir. Umman’ın çağdaş tarihinde dinî özgürlük ve mezhepler arası barış, resmî söylemde önemli bir yer tutar. Alevilik gibi Anadolu merkezli yapıların aksine İbâdîlik, klasik İslam mezhepleri tarihi içinde incelenir.

Farklı mezhep ve inanç yapılarının ibadet mekânlarını karşılaştırmak isteyenler, Alevî topluluğun ibadet yeri olan cemevi hakkında Cemevi ve cem ayini yazısına bakabilir; her topluluğun kendi ibadet biçimi, kendi tarihî ve kültürel bağlamı içinde anlaşılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

İbâdîlik nedir?

Hâricî kökenli, ılımlı bir çizgi izleyen ve bugün özellikle Umman’da yaşayan mezheptir.

Umman’da ilk İbâdî imam kimdir?

Kaynaklara göre 132/750 civarında seçilen Cülendâ b. Mes’ûd’dur.

İbâdîler Haricî midir?

Tarihî kökenleri Hâricîliğe dayanır; ancak kendilerini ılımlı ve ayrı bir mezhep olarak tanımlarlar.

İbâdîler kimleri kâfir sayar?

Diğer Müslümanları kâfir saymazlar; “küfr-i nimet” hükmüyle değerlendirirler ve onlarla sosyal ilişkileri sürdürürler.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İbâzıyye" ve "Umman" maddeleri; Rebî' b. Habîb, el-Câmiu's-sahîh (İbâdî hadis kaynağı); Şehristânî, el-Milel ve'n-Nihal; Umman tarihi ve İbâdîlik üzerine akademik çalışmalar (genel kaynak olarak)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →