Genetik Tarama, Taşıyıcılık Testi ve Embriyo Seçimi (PGT) Fıkhı

Genetik tarama ve doğum öncesi tanı, hastalıkların önlenmesine hizmet ettiği için çoğu çağdaş âlimce tedbir olarak caiz görülür. Tartışmalı olan, embriyo seçiminde cinsiyetin belirlenmesi ve sonuçlara göre alınan kararlardır. Burada özetlenenler genel çerçevedir ve kişiye özel hüküm yerine geçmez; ayrıntı için yetkili bir kuruma başvurulmalıdır.

Tedbir ve tevekkül

Peygamber’in “Önce deveni bağla, sonra tevekkül et” öğüdü (Tirmizî), tedbir almanın tevekkülle çelişmediğini gösterir. Kalıtsal hastalıkların taşıyıcılığını araştırmak da bu çerçevede değerlendirilir. Tıbbi bilgiyi öğrenmek, kaderden kaçmak sayılmaz; çünkü hastalık ve tedavi de kaderin parçasıdır.

Evlilik öncesi tarama

Akraba evliliğinin yaygın olduğu bölgelerde talasemi gibi hastalıklar için tarama yapılması, Türkiye’de de teşvik edilir. Fıkıh açısından sakınca görülmez; hatta kişinin ve eşinin geleceğini korumak için yararlıdır. Sonuçların başkalarıyla paylaşılması ise mahremiyet ve gizlilik ilkesiyle sınırlıdır; sonuçlar dürüstçe paylaşılmalı ancak toplum içinde dışlama veya damgalama aracına dönüştürülmemelidir.

Embriyoda genetik tanı (PGT)

Tüp bebek sürecinde embriyodan alınan hücreyle ağır bir kalıtsal hastalık olup olmadığı araştırılabilir. Hastalığı önlemek amacı taşıyan bu uygulama, çoğu fetva kurumunca zaruret veya hâcet sayılarak kabul edilir. Gerekçe, ağır bir hastalığı çocuğa geçirmeme isteğinin meşru olmasıdır. Bununla birlikte, “mükemmel çocuk” arayışına dönüşen seçimler etik açıdan eleştirilir.

Cinsiyet seçimi

Cinsiyet seçimi, tıbbi gerekçe olmadıkça çoğu görüşte tasvip edilmez; çünkü bu, bir cinsi diğerine tercih etme eğilimini güçlendirir ve toplumsal dengeyi bozabilir. Cinsiyete bağlı ciddi bir kalıtsal hastalık varsa istisna tartışılır. Türkiye’deki yasal düzenleme de cinsiyet seçimini tıbbi zorunluluk dışında yasaklar.

İlgili konular

Embriyonun saklanması için embriyo dondurma yazısı, genel çerçeve için tüp bebek yazısı, tıbbi tedavideki yasaklı maddeler için ilaçta haram madde yazısı okunabilir. Kişisel kararlar için müftülüğe danışılmalıdır.

Genetik bilgi ve gizlilik

Genetik test sonuçları, kişinin ve ailesinin özel bilgisidir. Bu bilginin işverenle, sigorta şirketiyle veya sosyal çevreyle izinsiz paylaşılması gizlilik ihlalidir. İslam’da mahremiyeti koruma ve başkasının sırrını ifşa etmeme ilkesi güçlüdür. Kişi sonuçlarını öğrenme veya öğrenmeme hakkına da sahiptir. Gelecekte ortaya çıkabilecek hastalık riskinin ayrımcılığa yol açmaması da gözetilmelidir.

Genetik danışmanlık, testin sınırlarını açıklar; “risk var” demek “hastalık olacak” demek değildir. Bu nedenle sonuçlar psikolojik destekle birlikte yorumlanmalıdır. Kaderin bilinmesi ancak Allah’a mahsustur; test sonuçları bir olasılık bilgisidir ve umudu kesmeyi gerektirmez.

Gen düzenleme (örneğin CRISPR) gibi daha ileri teknikler, hastalık tedavisi için umut vadetse de insan neslinde kalıcı değişiklik yaratma ihtimali nedeniyle çok daha ağır etik tartışma konusudur. Çağdaş kurullar, tedavi amaçlı sınırlı müdahaleyi tartışırken, özellik geliştirme amaçlı uygulamalara kesin biçimde çekince koyar. Bu konuda helal ve haram ölçüleri yazısı çerçeve sunar.

Doğum öncesi tanıda ağır bir hastalık saptanması durumunda yapılacaklar ayrıca çok hassas bir konudur; hekim, aile ve yetkili müftü birlikte değerlendirme yapmalıdır. Bu konuda acele karar vermemek ve sorumluluğu tek bir kişiye yüklememek önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlilik öncesi genetik test yaptırmak caiz mi?

Hastalığın önlenmesi amacıyla yapılan taşıyıcılık testi, tedbir niteliğinde olduğu için çoğu görüşte caizdir. Sonuçların gizliliği ve dürüst kullanımı önemlidir.

Embriyo seçimi hastalık için caiz midir?

Ağır kalıtsal hastalıkları önleme amacı taşıyan tanı, birçok çağdaş kurumca ruhsatlı görülür. Cinsiyet seçimi ise çoğunlukla tıbbi gerekçe yoksa tasvip edilmez.

Cinsiyet seçimi caiz mi?

Tıbbi zorunluluk yoksa, toplumsal dengeyi bozabileceği ve kaderi zorlama anlamı taşıyabileceği için çoğu görüşte uygun bulunmaz. Türkiye’de de yasal sınırlama vardır.

Genetik hastalıklı çocuk beklerken ne yapılabilir?

Hekim ve müftü danışmanlığı alınmalı; kürtaj gibi konular ayrıca ve çok ihtiyatla değerlendirilmelidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tıp" ve "Hastalık" maddeleri; İslam Fıkıh Akademisi (OIC), genetik mühendisliği ve tanı kararları; Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu; Sağlık Bakanlığı, üremeye yardımcı tedavi düzenlemeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →