Gürcistan Müslümanları Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Gürcistan Müslümanlarının ilim mirası, Tiflis Emirliği döneminin şehir kültüründen, Osmanlı idaresindeki Ahıska ve Acara medreselerine, Ahmediye Külliyesi gibi vakıf kurumlarından Sovyet baskısı sonrasında yeniden kurulan dinî idare ve eğitim kurumlarına uzanır. Yazılı kaynakların bir kısmı kayıp veya dağınıktır.

Tiflis Emirliği ve Erken İslami Kültür

Tiflis, 8.-12. yüzyıllarda İslam dünyasının kuzey sınırındaki önemli şehirlerden biriydi. Şehirde Arapça ilim hayatı gelişti, camiler, medreseler ve çarşılar kuruldu. Abbasî halifeleri tarafından atanan valiler zamanla bağımsız emirlere dönüştü. Arap, Fars, Türk ve Gürcü nüfusun bir arada yaşadığı bu şehir, kültürel alışverişin merkeziydi. Bazı Müslüman coğrafyacılar ve seyyahlar Tiflis’i kaydetmiştir. 1122’de Gürcü Kralı IV. David şehri aldıktan sonra Müslüman cemaatlere hoşgörü gösterildiği bilinir.

Tiflis’te yazılı Müslüman ilim eserleri bu dönemden sınırlı sayıda kalmıştır. Moğol ve Timur istilaları şehrin ilmî mirasını büyük ölçüde tahrip etmiştir.

Ahıska ve Ahmediye Külliyesi

Osmanlı döneminde Çıldır Eyaleti’nin merkezi Ahıska ilim ve kültür merkezi hâline geldi. Ahıska Paşası Ahmed tarafından 1758’de yaptırılan Ahmediye Camii ve külliyesi medrese, kütüphane, çeşme ve sebilden oluşuyordu. Külliyedeki kütüphane Arapça, Türkçe ve Farsça el yazmaları barındırıyordu. Bu medresede yetişen öğrenciler Ahıska, Acara ve Kars çevresinde imam, müderris ve kadı olarak görev yaptı. Bölgenin ilim hayatı Osmanlı medrese sistemine bağlıydı ve İstanbul ile yakın temas halindeydi.

Sovyet döneminde külliye müze ve depo olarak kullanıldı; kütüphane koleksiyonları dağıldı. Bugün bina Gürcistan kültür mirası içinde bakım bekleyen bir yapıdır. Ahıska Türkleri için sembolik bir anlam taşır.

Acara Ulemâsı ve Batum

Acara’da Osmanlı döneminde camiler ve mektepler köylerde yaygındı. Batum’da Orta Cami ve Aziziye Camii çevresinde medreseler ve vakıflar faaliyet gösterirdi. Acaralı ulema, Gürcüce konuşmakla birlikte Arapça ve Türkçe eserleri okurdu. Osmanlı topraklarında ilim tahsili için İstanbul ve Trabzon’a giden gençler vardı. Acara bölgesinden yetişen kadılar, müftüler ve müderrisler hakkında kesin kaynaklar sınırlıdır; bu nedenle isim verilmemiştir. Rus ve Sovyet yönetimi döneminde bu ilim geleneği zayıfladı.

Sovyet Dönemi ve Gizli Dinî Hayat

Sovyet yönetimi din eğitimini yasakladı, camileri kapattı ve ulemayı baskı altına aldı. Acara’da Müslüman isimleri değiştirildi. Aile içinde dinî bilgi gizlice aktarıldı; yaşlılar çocuklara dua ve sûreler öğretti. Bu dönemde yazılı ilim geleneği büyük ölçüde kesintiye uğradı. Sürgündeki Ahıska Türkleri ise Orta Asya’da kendi aralarında dinî hayatlarını sürdürdü. Bu gizli geleneğin hafızası 1990’lardan sonra dinî canlanmanın temelini oluşturdu.

1990 Sonrası: Dinî İdare ve Eğitim Kurumları

Bağımsız Gürcistan’da Tüm Gürcistan Müslümanları İdaresi (Tiflis merkezli) ve Acara Müslümanları İdaresi kuruldu. Camiler yeniden açıldı; Batum, Kobuleti, Ahıska ve Marneuli’de yeni camiler yapıldı. Medreseler ve Kur’an kursları imam yetiştirmeye başladı. Birçok genç Türkiye, Azerbaycan, Mısır ve Suudi Arabistan’daki üniversitelerde eğitim aldı. Batum’da Türkiye destekli eğitim kurumları vardır. Dinî idareler Gürcü Ortodoks Kilisesi’nin toplumdaki ağırlığı ve hukuki sınırlamalar nedeniyle bazen zorlukla karşılaşır.

Süreci tamamlamak için İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazıları okunabilir. Komşu Abhazlar için Abhaz ilim mirası yazısı yararlıdır.

Değerlendirme

Gürcistan’ın Müslüman ilim mirası, Hristiyan çoğunluklu bir ülkede azınlık olarak yaşayan toplulukların birikimidir. Yazılı kaynakların büyük bölümü kayıp veya dağınıktır. Bu nedenle kesin isim ve tarih yerine genel eğilimler verilmiştir. Ayrıntılı bilgi için akademik monografilere başvurulması önerilir.

Yazılı Miras ve Arşivler

Gürcistan’daki Müslüman ilim mirasına ait el yazmaları Tiflis’teki Gürcistan Ulusal El Yazmaları Merkezi (Kekelidze Enstitüsü), Batum Devlet Müzesi, Ahıska Müzesi ve Türkiye’deki kütüphanelerde bulunur. Arapça, Osmanlı Türkçesi, Farsça ve Azerbaycan Türkçesi eserler bu koleksiyonların içindedir. Sovyet döneminde birçok el yazması yok edilmiş veya sahiplerince gizlenmiştir. Araştırmacılar bu belgeleri toplamak, kataloglamak ve dijitalleştirmek için çalışmaktadır. Bu çalışmalar, bölgenin Müslüman ilim tarihinin yeniden kurulmasına katkıda bulunacaktır.

Osmanlı arşivlerinde Çıldır Eyaleti’ne ait tahrir defterleri, vakfiyeler ve şer’iye sicilleri bölge tarihi için temel kaynaklardır. Bu belgelerin bir kısmı Türkiye’de yayımlanmıştır.

Ayrıca Gürcü ve Müslüman akademisyenlerin ortak projeleri, bölgenin çok dinli ilim tarihinin birlikte araştırılmasına imkân tanır.

Hanefî Fıkhı, Eş’arî-Mâtürîdî Akaidi ve Eğitim

Ahıska ve Acara Müslümanları Hanefî mezhebine ve Mâtürîdî akaidine bağlıdır. Medreselerde Arapça nahiv-sarf, fıkıh (Kudûrî, Hidâye), tefsir ve hadis dersleri okutulurdu. Hocalar çoğunlukla Osmanlı medreselerinde veya Trabzon, Erzurum gibi şehirlerde eğitim görmüştü. Kvemo Kartli Azerileri arasında Şiî ulema ve Sünnî molla çevreleri bir arada yer alır. Pankisi’de ise Şafiî mezhebi ve Kâdirî-Nakşibendî tarikatları etkindir. Bu mezhepsel çeşitlilik, Gürcistan Müslümanlarının ilim hayatını çok renkli kılar.

Kadın ve Aile İçinde Dinî Bilgi

Sovyet döneminde dinî eğitim yasaklandığında, aileler ve özellikle kadınlar dinî bilginin gizli taşıyıcısı oldu. Büyükanneler torunlarına dua, Kur’an sûreleri ve ahlâk kurallarını öğretti. Bayram ve kandil gelenekleri evlerde gizlice sürdürüldü. 1990’dan sonra camilerde kadınlar için kurslar açıldı. Günümüzde kadın hocalar çocuk ve kızlara yönelik derslerde görev yapar. Bu geleneğin hafızası, topluluğun dinî sürekliliğinde belirleyici olmuştur.

Türkiye ile İlmî ve Eğitsel Bağlar

Gürcistan’daki Müslüman topluluklar Türkiye ile yoğun eğitim bağları kurmuştur. Türkiye’nin Diyanet İşleri Başkanlığı, TİKA ve çeşitli vakıfları cami onarımı, imam eğitimi ve burs programları yürütür. Batum’daki Türk okulları ve Tiflis’teki Türkiye bağlantılı eğitim kurumları Müslüman gençlere hizmet verir. Gürcistan’dan her yıl yüzlerce öğrenci Türkiye’deki üniversitelerde okur. Bu bağlantılar, Hanefî-Mâtürîdî çizginin güçlenmesine katkı sağlarken, yerel Gürcü toplumuyla ilişkilerin nasıl şekilleneceği konusunu da gündeme getirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ahmediye Camii nerededir ve neden önemlidir?

Ahıska’da 1758’de Ahıska Paşası Ahmed tarafından yaptırılan ve medrese, kütüphane ve çeşmeyi içeren külliye bölgenin en önemli Osmanlı eserlerindendir.

Gürcistan’da Müslüman ilim merkezleri nerede?

Tarihî olarak Tiflis, Ahıska ve Batum öne çıkar. Günümüzde Tiflis’teki Cuma Camii çevresindeki kurumlar ve Batum’daki medrese ve camiler eğitim verir.

Gürcistan’da kaç Müslüman dinî idare var?

Tüm Gürcistan Müslümanları İdaresi (Tiflis merkezli) Sünnî ve Şiî toplulukları kapsar; ayrıca Acara Müslümanları İdaresi bulunur.

Gürcü kökenli ünlü Müslüman bilginler var mı?

Osmanlı döneminde Gürcü kökenli birçok devlet adamı, kadı ve müderris yetişmiştir; biyografik ayrıntılar için akademik kaynaklara başvurulmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ahıska", "Gürcistan" maddeleri; Ronald Grigor Suny, The Making of the Georgian Nation (1994); Tüm Gürcistan Müslümanları İdaresi yayınları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →