Abhazlar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Antik Çağ ve Orta Çağ
Osmanlı ve Rus Rekabeti
1864 ve 1877: Büyük Muhacirlikler

Abhazlar tarihi; Orta Çağ’da Abhaz Krallığı’ndan Gürcistan’a katılan dönemlere, Osmanlı ve Rus nüfuz mücadelesine, 19. yüzyıldaki büyük muhacirliklere, Sovyet dönemi idari değişimlerine ve 1992-93 savaşıyla başlayan günümüzdeki siyasi belirsizliğe uzanır. Tarafsız bir bakışla özetlenmiştir. Siyasi konular tartışmalı olduğundan tarafsız bir dil kullanılmıştır.

Antik Çağ ve Orta Çağ

Abhaz kıyıları Antik çağda Yunan koloni şehri Dioskuria’ya (Sohum) ev sahipliği yaptı. Roma ve Bizans dönemlerinde Lazika ve Abhazya adıyla anılan krallıklar Bizans’ın müttefikleriydi. 8. yüzyılda Abhaz Krallığı kuruldu ve 10.-11. yüzyıllarda Gürcü krallıklarıyla birleşerek Gürcistan Krallığı’nın çekirdeğini oluşturdu. Moğol istilaları ve sonrasında ülke parçalandı. Abhazya, Gürcü krallıklarının parçası veya vasalı olarak yaşadı.

Bu dönemde Hristiyanlık Abhazya’nın resmî dini idi. Pitsunda ve Yeni Athos’taki yapılar Orta Çağ Hristiyan mimarisinin örnekleridir. Aynı zamanda dağlık bölgelerde geleneksel inançlar da sürdü.

Osmanlı ve Rus Rekabeti

16. yüzyılda Osmanlı Devleti Sohum-Kale’yi kurarak Abhaz kıyısında etkisini artırdı. Abhaz prensleri (Şervaşidze ailesi) Osmanlı ve Rus arasında denge politikası izledi. 18. yüzyılda Osmanlı etkisi yerel prenslerle ilişkiler üzerinden sürdü. 1810’da Prens Sefer Bey (Giorgi Şervaşidze) Rus himayesini kabul etti. Rus birlikleri Sohum’a yerleşti. Bu gelişme Abhazya’nın Rusya’ya yönelişinin başlangıcıdır.

Prens Mihail Şervaşidze döneminde (1822-1864) Abhazya Rus kontrolünde bir prenslik olarak yönetildi. Ancak yerel halk Rus ilerleyişine karşı hoşnutsuzluk gösterdi ve zaman zaman ayaklandı.

1864 ve 1877: Büyük Muhacirlikler

1864’te Kafkas Savaşları’nın sona ermesiyle Rusya Abhazya’daki prensliği kaldırdı. Müslüman Abhazlar ve Çerkesler büyük ölçüde yurtlarından ayrıldı. 1866 Lykhny ayaklanması bastırıldı. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında yeni bir muhacirlik dalgası yaşandı; Rus yönetimi Müslüman Abhazları Osmanlı’ya sempati duymakla suçlayarak göçe zorladı. Tarihçiler toplam göç eden nüfusun Abhaz halkının yarısından fazlası olduğunu belirtir. Göç sırasında ve sonrasında hastalık ve yoksulluk nedeniyle çok sayıda ölüm yaşandı. Bu sürgün Abhaz toplumunun en büyük travmalarındandır.

Boşalan toprakların bir kısmına Ermeni, Rum, Gürcü (Megrel) ve Rus nüfus yerleştirildi. Bu demografik değişim, Abhazya’nın 20. yüzyıldaki siyasi gerilimlerinin tarihsel arka planını oluşturdu.

Sovyet Dönemi

1921’de Abhazya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edildi; 1931’de Gürcistan SSC’ye özerk cumhuriyet olarak bağlandı. Stalin ve Beria döneminde Gürcülerin Abhazya’ya iskânı teşvik edildi. Abhaz dili okulları kapatıldı, Gürcü alfabesi dayatıldı. 1950’lerden sonra Abhaz kültürü yeniden desteklendi. Abhaz aydınlar 1950-1980’de Gürcüleştirme politikalarına karşı itirazlarını dile getirdi. Bu hoşnutsuzluk, 1989’daki Sohum olaylarına zemin hazırladı.

1992-93 Savaşı ve Sonrası

1991’de Gürcistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle Abhazya’nın statüsü gündeme geldi. Ağustos 1992’de Gürcü birlikleri Abhazya’ya girdi ve silahlı çatışma başladı. Savaş 1993’te Abhaz kuvvetlerinin (Kuzey Kafkas gönüllülerinin ve Rus desteğiyle) Sohum’u ele geçirmesiyle sona erdi. Savaş sırasında binlerce kişi öldü ve yüz binden fazla Gürcü nüfus Abhazya’dan ayrıldı. İnsan hakları ihlalleri her iki taraf için de raporlanmıştır. Abhazya’nın statüsü hâlâ çözülmemiştir.

2008 Rusya-Gürcistan Savaşı sonrası Rusya Abhazya’nın bağımsızlığını tanıdı. Birkaç ülke de aynı yönde karar aldı. Gürcistan ve uluslararası toplumun çoğu bu tanımayı kabul etmez. Bu siyasi tartışma nedeniyle bilgiler kaynağa göre değişir.

Daha fazla bilgi için İslam’la tanışma, kültür ve gelenekler, âlimler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Gürcistan Müslümanları için Gürcistan Müslümanları tarihi yazısı da yararlıdır.

Okurun, Abhaz tarihine ilişkin kaynakları farklı ülkelerin akademik çalışmalarıyla karşılaştırması önerilir.

Sonuç ve Kaynaklar

Abhaz tarihi üzerine çalışmalar Gürcü, Abhaz, Rus, Türk ve Batılı araştırmacılarca farklı yaklaşımlarla yürütülmektedir. Osmanlı arşivleri, Rus imparatorluk kayıtları, seyyah anlatıları ve sözlü tarih bu çalışmaların temel kaynaklarıdır. Okurun TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi ile George Hewitt’in derlemesini birlikte okuması, konunun dengeli biçimde kavranmasına yardımcı olur.

Abhazya’nın Çok Etnikli Yapısı

Abhazya tarih boyunca Abhaz, Megrel, Ermeni, Rum, Rus ve diğer toplulukların birlikte yaşadığı bir bölge olmuştur. Sovyet döneminde Abhaz nüfusu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 18’ine düştü. Gürcü (Megrel) nüfus yaklaşık yüzde 45, Ermeni ve Rus nüfus ise önemli bir kısmı oluşturuyordu. Bu demografik yapı, 1990’lardaki siyasi gerilimin zeminini hazırladı. Savaş sonrasında Gürcü nüfusun büyük bölümünün ayrılması, Abhazların nüfus içindeki payını artırdı. Bu değişim insani ve siyasi açıdan hâlâ tartışılan bir konudur.

Abhaz Dili ve Kültürünün Korunması

Abhaz dili 19. yüzyılda yazılı hale getirildi. Sovyet döneminde Latin, Gürcü ve Kiril alfabeleri denendi. 20. yüzyılda Dimitri Gulia ve Samson Çanba gibi yazarlar Abhaz edebiyatının temellerini attı. Fazıl İskender, Rusça yazan en tanınmış Abhaz yazarıdır. Sohum’daki Abhaz Devlet Üniversitesi ve Abhaz Araştırmalar Enstitüsü dil ve tarih çalışmaları yürütür. Dilin korunması için çocuk kitapları ve medya yayınları desteklenmektedir. Diasporada ise dil kaybı ciddi bir sorundur.

Uluslararası Tartışma ve Değerlendirme

Abhazya’nın siyasi statüsü hakkında uluslararası hukuk açısından farklı görüşler vardır. Gürcistan ve çoğu devlet Abhazya’yı Gürcistan toprağı sayar. Rusya, Nikaragua, Venezuela, Nauru ve Suriye gibi bazı devletler bağımsızlığı tanımıştır. Bu konuda tarafsız bir tarih anlatısı yazmak güçtür; her iki tarafın anlatıları farklı olayları vurgular. Okurun BM raporlarını, uluslararası araştırma kuruluşlarının çalışmalarını ve akademik literatürü birlikte değerlendirmesi önerilir.

Savaş Sonrası Abhazya

1993’ten sonra Abhazya fiilen bağımsız bir devlet gibi işlev gördü; kendi parlamentosu, cumhurbaşkanı ve para sistemi oluşturuldu. Ekonomik ambargo ve diplomatik tecrit nedeniyle Rusya’ya bağımlılık arttı. 2008 sonrasında Rusya askerî üsler kurdu ve ekonomik yardım sağladı. Gürcü sığınmacıların dönüşü, Gal ilçesinde sınırlı biçimde gerçekleşti. Abhazya’nın iç siyasetinde 2004, 2014 ve 2020’de siyasi krizler yaşandı. Bu olaylar, küçük bir devletin iç dengelerinin hassasiyetini gösterir. Güncel durum için Abhazlar günümüzde yazısına bakılabilir.

Özetle Abhaz tarihi, küçük bir halkın büyük güçler arasında kimliğini koruma çabasının tarihidir. Siyasi tartışmalara rağmen Abhaz kültürü ve dili günümüzde canlı kalmayı sürdürmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Abhaz muhacirliği ne zaman yaşandı?

Başlıca 1864’te Kafkas Savaşları’nın sonunda ve 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında yaşandı. Büyük bir Abhaz kitlesi Osmanlı topraklarına göç etti.

1992-93 savaşı nedir?

Gürcistan’dan ayrılmak isteyen Abhazya ile Gürcistan arasında yaşanan silahlı çatışmadır. Çok sayıda ölüm ve yerinden edilme yaşanmış, savaş Abhaz tarafının fiili kontrolüyle sonuçlanmıştır.

Abhazya bugün bağımsız mı?

Abhazya 1990’lardan beri fiilen Gürcistan’dan ayrı yönetilir. Rusya 2008’de bağımsızlığını tanımış, birkaç ülke de tanımıştır; çoğu devlet ve BM Abhazya’yı Gürcistan toprağı sayar.

Abhaz dili hangi alfabeyi kullanır?

20. yüzyılda Latin, sonra Gürcü, daha sonra Kiril alfabesi esas alınmıştır; günümüzde Kiril temelli alfabe kullanılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abhazlar" md.; George Hewitt, The Abkhazians: A Handbook (1999); Oliver Wardrop, The Kingdom of Georgia (1888; tarihsel kaynak)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →