Lezgiler Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Derbent: İlim ve Medrese Merkezi
Köy Medreseleri ve Hocalık Geleneği
Molla Muhammed Yaragi ve Nakşibendî-Hâlidî Çevre

Lezgilerin ilim mirası; Derbent ve Samur vadisi medreselerinde, Nakşibendî-Hâlidî şeyhlerinin irşadında, Molla Muhammed Yaragi gibi ünlü hocaların faaliyetlerinde ve halk şairlerinin eserlerinde yaşar. Sovyet baskısına rağmen sürmüş olan bu gelenek 1990’dan sonra yeniden canlanmıştır. Bu miras Dağıstan ve Azerbaycan’ın ortak İslam kültürünün parçasıdır.

Derbent: İlim ve Medrese Merkezi

Derbent, 8. yüzyıldan itibaren Kafkasya’nın en önemli ilim merkezlerinden biri oldu. Şehirdeki Cuma Camii’nin çevresinde medreseler ve kütüphaneler kuruldu. Arapça, fıkıh, tefsir ve hadis dersleri verilirdi. Derbent’ten yetişen âlimler Dağıstan, Azerbaycan, Kırım ve Osmanlı topraklarına yayıldı. Şehrin tarihi, Arapça “Derbentname” adlı eserde anlatılır; eserin Dağıstan tarihi açısından önemi büyüktür. Derbent’in ilim geleneği günümüzde de Lezgi toplumunu etkilemeye devam etmektedir.

Orta Çağ’da şehir Hazar ticaretinin kavşağıydı. Bu durum farklı kültürlerden âlimlerin Derbent’e gelmesine ve fikir alışverişine zemin hazırladı.

Köy Medreseleri ve Hocalık Geleneği

Lezgi köylerinde medreseler hocaların evlerinde veya köy camilerinde faaliyet gösterirdi. Talebeler hocaların yanında kalarak ders görür, hizmet eder ve icazet alırdı. Dersler Arapça nahiv-sarf, mantık, belagat, fıkıh (Şafiî) ve akaid üzerinden yürütülürdü. Samur vadisi, Kurah, Rutul ve Ahtı çevresinde ünlü hocalar yetişti. Bu bölgeler Dağıstan’ın “ulema yuvası” olarak anılırdı. Başarılı öğrenciler başka hocalara gider, ilmini genişletirdi.

Köy medreselerinde okunan kitaplar el yazması olarak kopyalanır ve nesilden nesile aktarılırdı. Bugün Dağıstan’ın dağ köylerinde hâlâ çok sayıda el yazması saklanmaktadır.

Molla Muhammed Yaragi ve Nakşibendî-Hâlidî Çevre

Molla Muhammed Yaragi (ö. 1838), Dağıstan’a Nakşibendî-Hâlidî tarikatını yayan öncü şeyhlerden biridir. Lezgi köyü Yarag’da yaşadı ve Kürdistan’dan gelen şeyh Ziyaeddin Hâlid’in halifesinden veya onun müritlerinden icazet aldığı anlatılır. Müritleri arasında Gazi Muhammed ve İmam Şamil bulunur. Yaragi, Kafkas Savaşları’nın manevi öncülerinden kabul edilir ve Dağıstan ulemasının büyük saygısını kazanmıştır. Hayatına dair bazı ayrıntılar sözlü anlatıma dayandığı için temkinle okunmalıdır.

Yaragi’nin öğretisi şeriata bağlılık, tarikat adabı ve Rus ilerleyişine karşı direnişi bir araya getirdi. Bu yaklaşım, Dağıstan’da tasavvuf ile cihat anlayışının birleştiği dönemi simgeler.

Halk Şairleri: Süleyman Stalski

Süleyman Stalski (1869-1937) Lezgi halk şiirinin en tanınmış isimlerindendir. Dağıstan’ın “halk şairi” olarak anılır ve eserleri Lezgi dilinde yazılmıştır. Şiirlerinde halkın acıları, doğa sevgisi ve adalet arayışı yer alır. Sovyet döneminde bu şiirler resmî edebiyat çizgisi içinde değerlendirilmiş olsa da halk arasında dinî ve ahlâkî mesajlar da taşıyan metinler olarak yaşar. Stalski’nin eserleri Lezgi edebiyatının yazı dili olarak gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.

Sovyet Dönemi ve 1990 Sonrası

Sovyet yönetimi din eğitimini yasaklayıp ulemayı baskı altına aldı. Birçok Lezgi âlim tutuklandı, sürgüne gönderildi veya idam edildi. Gizli ders halkaları sürdü. 1990’dan sonra Dağıstan’da ve Azerbaycan’da medreseler yeniden açıldı. Derbent, Mahaçkale ve Bakü’de İslami eğitim kurumları faaliyete geçti. Gençler Türkiye, Mısır, Suriye ve Ürdün’de eğitim aldı. Bu dönemde yetişen âlimlerin çoğu hayatta olduğundan isim vermekten kaçınılmıştır.

Süreci tamamlayan İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazıları okunabilir. Avar âlimler için Avarlar: âlimler yazısı yararlıdır.

Değerlendirme

Lezgi ilim mirası Dağıstan ve Azerbaycan’ın ortak İslam kültürünün parçasıdır. İki ülke arasında bölünmüşlük nedeniyle el yazması koleksiyonları ve araştırmalar dağınıktır. Tarihler ve biyografik bilgiler kaynaklara göre farklılık gösterebilir; akademik çalışmalara başvurulması önerilir.

Kitap Kültürü ve Acem Yazısı

Lezgi ilim dünyasında Arapça temel dil olmakla birlikte, yerel dillerin Arap harfleriyle yazılması (acem yazısı) da yaygındı. Dinî öğütler, şiirler, mektuplar ve vakıf kayıtları acem yazısıyla Lezgice yazıldı. Bu yazılı kültür 1920’lere kadar sürdü. Sovyet döneminde Arap alfabesi yasaklanınca bu eserler okunamaz hale geldi ve birçoğu yok edildi veya kayboldu. Günümüzde Dağıstan’ın arşivlerinde ve aile koleksiyonlarında kalan eserler araştırmacılar tarafından incelenmektedir.

Kadın ve Gençlik Eğitimi

Lezgi toplumunda kadınlar geleneksel olarak ev içi dinî eğitimde önemli rol oynar. Anneler çocuklara dua, sûre ve ahlâk kurallarını öğretir. Günümüzde kız medreseleri ve kadın kursları açılmıştır. Derbent ve Mahaçkale’de kadın akademisyenler İslam bilimleri alanında ders verir. Gençlere yönelik programlar spor, kültür ve dinî eğitimi birleştirir. Azerbaycan’daki Lezgi gençler ise Bakü’deki üniversitelerde ve İlahiyat Fakültesi’nde eğitim görür.

Yurt Dışı Bağlantılar

Lezgi öğrenciler Türkiye, Suriye, Mısır, Ürdün ve Suudi Arabistan’daki üniversitelerde eğitim alır. Türkiye’de Lezgi kökenli topluluklar Kafkas dernekleri aracılığıyla Lezgi kültürünü tanıtır. Bu bağlantılar Lezgi ilim dünyasının küresel İslam dünyasıyla ilişkisini sürdürür. Aynı zamanda Lezgi akademisyenler dil, tarih ve folklor alanında yayınlar yaparak halkın kültürel mirasını belgeler.

Derbent’in Tarih Yazımı ve Kronik Geleneği

Derbent’in tarihini anlatan “Derbentname” (Ta’rih Derbend-nâme), Kafkasya’nın en önemli tarih kaynaklarından biridir. Eser, Arapça, Türkçe ve Farsça olarak çeşitli nüshalarda günümüze ulaşmıştır ve Arap fetihlerinden itibaren Derbent ve Dağıstan tarihini anlatır. Bu eserin yazarlarının kimliği ve nüshalar arasındaki farklar akademik tartışma konusudur. Kronik, Müslüman Dağıstan’ın tarih bilincinin gelişiminde ve İslam’ın bölgeye gelişi anlatısında önemli rol oynamıştır. Rus ve Avrupalı araştırmacılar 19. yüzyılda eseri incelemiş, çevirmişlerdir.

Derbent’te ayrıca Arap şairler, fakihler ve coğrafyacılar yetişmiştir. Şehrin Orta Çağ ilim hayatı, İslam dünyasının Hazar bölgesindeki kültürel etkisini gösterir. Bu mirasın korunması için Derbent surları ve camisi UNESCO koruması altındadır.

Tabasaran, Rutul ve Agul Komşuluğu

Lezgilerin komşusu olan Tabasaran, Rutul, Agul ve Tsahur halkları ile ortak bir ilmî çevre vardır. Bu halkların köy medreseleri aynı fıkıh ve akaid geleneğini paylaşır. Öğrenciler halklar arası dolaşarak farklı hocalardan ders alır. Yerel dillerde yazılmış acem şiirleri ve dinî öğütler ortak bir edebî mirasın parçasıdır. Bu çevre, Dağıstan’ın çok dilli ve çok halklı ama tek bir İslam kültürü içinde birleşen yapısını gösterir. Dağıstan’da “Dağıstan ulemâsı” kavramı bu ortak ilim dünyasını ifade eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Molla Muhammed Yaragi kimdir?

Yarag köyünden Lezgi asıllı Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir (ö. 1838). Gazi Muhammed ve İmam Şamil’in hocası olarak bilinir.

Derbent’in ilim hayatındaki yeri nedir?

Derbent, Orta Çağ’dan beri medreseleri, camileri ve kütüphaneleriyle Dağıstan’ın önemli ilim merkezlerinden biridir.

Lezgi dili ile yazılmış dinî eserler var mı?

Arap harfli Lezgice (acem yazısı) şiir ve dinî öğüt metinleri vardır. Büyük çoğunluğu halk edebiyatı niteliğindedir.

Azerbaycan’daki Lezgiler nerede dinî eğitim alır?

Kuba, Kusar ve Bakü’deki medrese ve İlahiyat Fakültesi ile Dağıstan ve Türkiye’deki kurumlarda.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Lezgiler", "Şamil" maddeleri; Moshe Gammer, Muslim Resistance to the Tsar (1994); Michael Kemper, Sufis und Gelehrte in Tatarstan und Dagestan (2005)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →