Lezgiler Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kafkas Albanya'sından Hanlıklara
Hacı Davud ve 1721 Ayaklanması
Rus İlhakı ve Kafkas Savaşları

Lezgiler tarihi; Kafkas Albanya’sı çağından Arap fetihlerine, hanlıklar döneminden Rus ilhakına, Sovyet yönetimi altında sınırların bölünmesinden bağımsız Azerbaycan ve Rusya içindeki bugünkü duruma uzanır. Lezgi yurdunun iki devlet arasında bölünmüş olması tarihlerinin başlıca özelliğidir. Yurdun iki devlet arasında bölünmesi tarihlerinin belirleyici özelliğidir.

Kafkas Albanya’sından Hanlıklara

Lezgilerin ataları antik çağda Kafkas Albanya’sı devletinin halklarından biriydi. Albanya, Sasani İranı’nın hâkimiyetindeyken Hristiyanlığı kabul etti; ancak dağlık kesimler çoğunlukla bağımsız kaldı. 7.-8. yüzyıllardaki Arap fetihleri bölgeyi Müslüman dünyasına bağladı. İslam’a geçiş İslam’la tanışma yazısında anlatılmıştır. Orta Çağ’da bölge Selçuklu, Moğol ve Timur idaresine girdi, ardından Safevî ve Osmanlı rekabetinin konusu oldu.

18. yüzyılda Güney Dağıstan ve Kuzey Azerbaycan’da Kuba, Derbent, Kazikumuh ve Şeki gibi hanlıklar ortaya çıktı. Lezgi toplulukları Kazikumuh Hanlığı ve Akuşa-Dargo birliğinin parçasıydı. Bu hanlıklar İran, Osmanlı ve Rusya arasında denge siyaseti izledi.

Hacı Davud ve 1721 Ayaklanması

1721’de Hacı Davud Mısalav (Mısalov) ve Surhay Han liderliğinde Lezgi ve Dağıstanlı gruplar Şamahı’yı ele geçirdi. Bu olay Safevî devletinin zayıflığını gösterdi ve Osmanlı müdahalesine zemin hazırladı. Şamahı’da Şiî nüfusa yönelik şiddet olayları yaşandığı iddia edilir; bu iddialar mezhep temelli yorumlara konu olur. Tarihçiler olayı bir mezhep çatışması mı yoksa siyasi bir ayaklanma mı olduğu konusunda farklı yorumlar yapar. Hacı Davud sonradan Osmanlı himayesine girdi.

Bu olay Lezgi kimliğinin siyasi bir oluşum olarak ortaya çıkmasının sembolü olarak anılır. Sonraki dönemde Nadir Şah seferleri Lezgi bölgelerini yeniden İran kontrolüne soktu, ancak yerel direnç sürdü.

Rus İlhakı ve Kafkas Savaşları

1806’da Derbent’in Rusya’ya katılmasıyla Rus egemenliği bölgeye girdi. 1813 Gülistan Antlaşması ile Güney Dağıstan ve Kuzey Azerbaycan Rusya’ya bırakıldı. 1828 Türkmençay Antlaşması bu durumu doğruladı. Lezgi bölgelerinde İmam Şamil hareketine destek veren köyler de vardı. Şamil’in hocası Molla Muhammed Yaragi, Lezgi köyü Yarag’daydı. 1859’dan sonra Lezgi bölgeleri tamamen Rus yönetimine girdi. Bölge Dağıstan Oblastı ve Bakü Valiliği arasında bölündü.

Sovyet Dönemi: Sınırların Çizilmesi

Sovyetler döneminde Lezgi yurdu Dağıstan Özerk Cumhuriyeti ile Azerbaycan SSC arasında bölündü. Bu sınır, 1991 sonrasında devletlerarası sınıra dönüştü. Din karşıtı kampanyalar sırasında camiler kapatıldı, ulema tutuklandı. Lezgi dili için 1928’de Latin, 1938’de Kiril alfabesi kabul edildi. Lezgi şair ve yazarlar Sovyet edebiyatında yer aldı; Süleyman Stalski (1869-1937) “Dağıstan halk şairi” olarak tanınır. Kolektifleştirme ve iskân politikaları geleneksel köy yaşamını değiştirdi.

1991 Sonrası: Sadval ve Sınır Sorunu

Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Lezgi yurdu iki bağımsız devletin sınırlarına bölündü. 1990’larda “Sadval” (Birlik) hareketi Lezgi halkının birleşmesini ve kültürel haklarını talep etti. Sınır geçişleri, vize ve gümrük düzenlemeleri aileleri ve ticareti etkiledi. Hem Rusya hem Azerbaycan Lezgi dilini ve kültürünü desteklemekle birlikte siyasi özerklik talepleri kabul görmedi. Bu konular toplumsal tartışma başlığıdır.

Daha fazla bilgi için kültür ve gelenekler, âlimler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Avarlar için Avarlar tarihi yazısı da yararlıdır. Rakamlar ve yorumlar kaynaklara göre değişebilir.

Azerbaycan Lezgileri: Kuzey Azerbaycan’da Tarihî Konum

Azerbaycan’ın kuzeyindeki Kusar, Kuba, Kabala ve Haçmaz bölgelerinde yaşayan Lezgiler, 19. yüzyılda Rus yönetimine geçtikten sonra Bakü Valiliği içinde yönetildi. Sovyet döneminde Azerbaycan SSC’nin parçası oldular. Bu bölgelerde Lezgi dili okullarda sınırlı olarak öğretildi; yayın faaliyetleri ise kısıtlıydı. 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını kazanmasıyla Lezgiler yeni devletin vatandaşları oldu. Azerbaycan hükümeti Lezgileri millî azınlık olarak tanır ve kültürel haklarını güvence altına alır; ancak uygulamada eksiklikler dile getirilir.

Kuba ve Kusar çevresinde Lezgilerin nüfusu önemli bir yer tutar. Kusar’daki Lezgi dil ve kültür merkezleri, tiyatrolar ve dergiler yerel kültürün gelişimine katkı sağlar. Azerbaycan Türkçesi ise bölgede ortak iletişim dili işlevi görür.

Dağıstan Lezgileri: Rusya İçinde

Dağıstan’ın güneyindeki Lezgiler, Derbent, Magaramkent, Dokuzpara, Kurah, Akhty ve Rutul ilçelerinde yaşar. Bu bölge Dağıstan’ın en yoğun nüfuslu ve en yoksul bölgeleri arasındadır. Lezgiler Dağıstan Devlet Konseyi’nde temsil edilir. Lezgice resmî dil olup okullarda öğretilir. Lezgi aydınlar kültürel hakların genişletilmesini talep eder. Bölgede tarım ve inşaat başlıca geçim kaynaklarıdır.

Sınır Rejimi ve Aile Bağları

Samur Nehri boyunca uzanan Rusya-Azerbaycan sınırı, Lezgi köylerini ikiye böler. 1991’den sonra sınırın kapanması, aileleri, akrabaları ve eski ticari bağları kesti. Sınır geçişleri belirli kontrol noktalarında ve vize rejimiyle yapılır. 2000’li yıllarda bu uygulamalar bir miktar yumuşatılmış, bazı ortak kültürel etkinliklere izin verilmiştir. Yine de sınır, Lezgi halkının en büyük sosyal ve kültürel sorunlarından biri olmaya devam etmektedir. Aileler arasında düğün, cenaze ve bayram ziyaretleri sınırı aşan zorluklarla gerçekleşir.

Lezgi Kimliği ve Millî Hareketler

20. yüzyıl boyunca Lezgi kimliği, Sovyet millî politikaları çerçevesinde biçimlendi. Lezgiler Dağıstan’da ve Azerbaycan’da ayrı bir millet olarak tanındı; Lezgi dili yazı dili haline getirildi ve okullarda öğretildi. 1980’lerin sonunda glasnost döneminde Lezgi aydınlar kültürel ve siyasi taleplerini yüksek sesle dile getirdi. 1990’da kurulan Sadval Millî Hareketi, Lezgi yurdunun birleştirilmesi ve özerklik talebini gündeme taşıdı. Hareket, Azerbaycan ve Rusya yönetimlerince kabul görmedi ve zamanla etkisini yitirdi. Buna rağmen Lezgi kimliği dil, edebiyat ve folklor aracılığıyla canlı kalmıştır.

Bu millî hareketler Lezgilerin Azerbaycan’daki durumu hakkında da tartışmalar doğurdu. Azerbaycan, Lezgileri kardeş bir halk olarak görürken, bazı Lezgi aydınlar kültürel hakların yetersizliğinden yakınır. Bu tartışmalar siyasi hassasiyet taşıdığından tarafsız ve kısaca aktarılmıştır.

Ekonomik Tarih: Tarım, Ticaret ve Göç

Lezgi bölgesi tarih boyunca tarım, hayvancılık, halıcılık ve ticaretle geçinmiştir. Derbent, Hazar ticaretinin kavşağıydı. 19. yüzyılda Rus yönetimi altında Bakü’deki petrol sanayii birçok Lezgi’yi şehre çekti. Sovyet döneminde kolektif tarım ve sanayi merkezleri kuruldu. 1991 sonrasında ekonomik çöküş Lezgi köylerini vurdu; birçok genç Rusya’nın büyük şehirlerinde inşaat ve ticaret işlerinde çalışmaya gitti. Bu mevsimlik ve kalıcı göç, bugünkü Lezgi toplumunun ekonomik yapısını belirlemektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Lezgiler iki ülkeye nasıl bölündü?

Rusya ile İran arasındaki Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) antlaşmaları, ardından Sovyet dönemi sınırları, Lezgi yurdunu bugünkü Dağıstan ile Azerbaycan arasında bölmüştür.

Sadval hareketi nedir?

1990’larda Lezgi milli haklarını ve ülkenin birleştirilmesini savunan, sınır düzenlemelerine karşı çıkan hareketin adıdır.

Lezgilerin nüfusu ne kadar?

Rusya’da 2010 sayımında yaklaşık 473 bin, Azerbaycan’da yarım milyon civarında Lezgi olduğu tahmin edilir. Sayılar kaynağa göre değişir.

Hacı Davud kimdir?

1721’de Şamahı’yı ele geçiren Lezgi ayaklanmasının önderidir. Hareket Sünnî Lezgilerin Safevî yönetimine karşı tepkisi olarak yorumlanır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Lezgiler" md.; Moshe Gammer, Muslim Resistance to the Tsar (1994); Austin Jersild, Orientalism and Empire (2002)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →