Çerkesler Arasında Dinî Kültür, Gelenek ve Adetler

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Adıge Habze ve Toplumsal Ahlâk
Misafirperverlik ve Konukluk Kurumu
Ramazan ve Bayramlar

Çerkeslerin dinî kültürü; İslami inançlarla Adıge Habze olarak bilinen geleneksel ahlâk sisteminin birleşimidir. Misafirperverlik, büyüklere saygı, düğün ve cenaze adetleri, Nart destanları, dans ve müzik, bayram ve Ramazan uygulamaları hem Kafkasya’da hem diasporada kültürel kimliği canlı tutar. Bu kültür hem Kafkasya’da hem diasporada yaşatılmaktadır.

Adıge Habze ve Toplumsal Ahlâk

Adıge Habze (Adıge Hakkı), Çerkeslerin bin yıllık sözlü hukuk ve ahlâk sistemidir. Misafirin korunması ve ağırlanması, büyüklere saygı, kadına ve çocuğa hürmet, söze sadakat, mertlik, cömertlik ve alçakgönüllülük bu sistemin temel değerleridir. Çerkes toplumunda küçük büyüğe hitap ederken saygı sözcükleri kullanır, büyükler konuşurken susmak ve ayağa kalkmak adettir. Habze, İslam’ın yayılmasından sonra da toplumun gündelik hayatında önemli rol oynamaya devam etmiştir. Dinî ve örfî kurallar çoğu zaman birbirini tamamlar.

Misafirperverlik ve Konukluk Kurumu

Çerkes geleneğinde misafir kutsaldır. Evlerin “unaş” (konuk odası) olarak ayrılan bölümü misafirler için hazır tutulurdu. Misafir üç gün boyunca nereden geldiği sorulmadan ağırlanır, ihtiyaçları karşılanır ve gideceği yere uğurlanırdı. Misafirin korunması, ev sahibinin onuru sayılırdı. Bu gelenek kan davası gibi sert uygulamaları da sınırlandırırdı. Günümüzde şehirlerde bu gelenek zayıflasa da köylerde ve diasporada hâlâ yaşatılır. Ziyafet sofraları Çerkes peyniri, haliva, mısır unlu ekmek ve et yemekleriyle donatılır.

Ramazan ve Bayramlar

Müslüman Çerkeslerin Ramazan geleneği, diğer Müslüman topluluklarınkine benzer olmakla birlikte yerel renkler taşır. İftar sofralarında Çerkes mutfağından yemekler yer alır; komşular birbirine yemek gönderir. Bayramlarda erkekler sabah erken saatte camiye gider, ardından akraba ve komşular ziyaret edilir. Gençler büyüklerin elini öper, çocuklara harçlık verilir. Kurban Bayramı’nda kurban kesilir ve eti ihtiyaç sahipleriyle paylaşılır. Türkiye’deki Çerkes köylerinde bayramlar aynı zamanda köy birliğini pekiştiren toplantılara dönüşür.

Düğün, Doğum ve Cenaze

Çerkes düğünleri hem dinî hem örfî unsurları içerir. Kız isteme, söz ve nişan aşamalarından sonra nikâh imam huzurunda kıyılır. Geleneksel olarak aynı soydan (yaklaşık yedi kuşak) kişilerin evlenmesi yasaktı. Düğünlerde Çerkes dansları (Kafkas dansı, Udj, Lezginka benzeri), davul-zurna ve akordeon eşliğinde oynanır. Gelin ve damadın giysileri geleneksel işlemelerle süslenir. Bebek doğduğunda isim konur, Kur’an okunur. Cenaze törenleri İslami usullere göre yapılır; cenaze evinde komşular yemek getirir.

Nart Destanları, Müzik ve Dans

Nart destanları Kafkas halklarının ortak sözlü edebiyatıdır. Çerkes versiyonunda Satanay, Sosruko ve Batraz gibi kahramanlar yer alır. Bu destanlar, kuşaktan kuşağa ozanlar (jegvakua) tarafından aktarıldı. Çerkes müziğinde şıçepşın (iki telli keman), pşıne (akordeon benzeri) ve pşinatle gibi çalgılar kullanılır. Dans, Çerkes kültürünün en bilinen unsurlarından biridir; Udj, Kafe, Lezginka ve Vorked gibi danslar topluluk gururunu temsil eder. Bu zenginlik diasporada da kültür derneklerince yaşatılır.

Din ve Gelenek İlişkisi

Çerkes toplumunda İslam, yerel geleneklerle uyum içinde yaşanmıştır. Bazı örfi uygulamalar zamanla dinî öğretiyle yeniden yorumlanmıştır. Çerkes kadınları tarihsel olarak toplumda görece geniş bir özgürlüğe sahipti; bu durum İslami anlayışla birlikte değerlendirilir. Dinî çevreler, İslam’a aykırı olmayan örflerin korunmasını, aykırı olanlardan kaçınılmasını öğütler. Bu yaklaşım Çerkes toplumunun kültürel zenginliğini korumasına yardımcı olur.

Daha fazla bilgi için İslam’la tanışma, tarih, âlimler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Komşu Çeçen kültürü için Çeçenler kültür ve gelenekler yazısı da yararlıdır.

Çerkes Mutfağı

Çerkes mutfağı sadeliği ve süt ürünleriyle tanınır. Çerkes peyniri (Adıge peyniri), haliva (mısır unlu hamur tatlısı), pasta (mısır veya darı lapası), lakum (turşu ve hamur işi), çerkes tavuğu (cevizli tavuk), sütlü çorbalar ve mantı çeşitleri öne çıkar. Düğün ve bayramlarda büyük tepsilerle et ve haliva sunulur. Çay ve boza benzeri pşıne içeceği geleneksel ikramlardır.

Mutfak geleneği Türkiye’de Çerkes yemekleri olarak tanınmıştır. Çerkes tavuğu bugün Türk mutfağının sevilen yemekleri arasındadır. Çerkes derneklerinin düzenlediği yemek günleri bu mirası yaşatmaya yönelik etkinliklerdir.

Giyim ve Kılık

Geleneksel Çerkes erkek giysisi çerkeska (uzun, belden dar, göğüste gazyağı kutuları taşıyan palto), kalpak, kuşak ve hançerden oluşur. Kadın giysileri işlemeli elbise, gümüş kemer ve başlıklardan meydana gelir. Bu giysiler bugün dans toplulukları ve törenlerde kullanılır. Çerkeska Kafkas halklarının ortak sembolü olmuş ve Rus ordusunda bile benimsenmiştir.

Günlük hayatta modern giyim yaygındır. Dinî kurallar çerçevesinde başörtüsü kullanımı kadınlar arasında değişkendir. Giyim, Çerkes kültüründe edep ve zarafet kavramlarıyla ilişkilendirilir.

Kadının Yeri ve Aile

Çerkes toplumunda kadınlar geleneksel olarak büyük saygı görür. Kadın bir erkeklerin arasına girip kavgayı durdurabilir; yaşlılar ve kadınlar ev sahibi olarak misafir ağırlama sorumluluğunu üstlenir. Aile içinde karar alma süreçleri büyüklerin onayıyla yürür. Evlilikte kızın rızası aranır; eskiden kız kaçırma geleneği de görülürdü, bu gelenek günümüzde büyük ölçüde terk edilmiştir.

Çocuk eğitiminde terbiye, dil ve toplumsal kurallar önemlidir. Büyüklerin yanında yüksek sesle konuşmamak, ayağa kalkmak ve söz kesmemek öğretilir. Bu terbiye anlayışı Çerkes kimliğinin temel unsurlarındandır.

Kafkas Dernekleri ve Gelenekleri Yaşatma

Türkiye’de Kafkas dernekleri Çerkes kültürünü yaşatan başlıca kurumlardır. Dernekler Çerkesçe kurslar, dans toplulukları, folklor festivalleri, yemek günleri ve yayın faaliyetleri düzenler. Her yıl 21 Mayıs’ta Çerkes Sürgünü anma etkinlikleri yapılır. Bu etkinlikler gençlerin tarihî hafızayı öğrenmesine ve toplumsal dayanışmaya katkı sağlar. Dernekler ayrıca Kafkasya ile kültür değişimi ve gençlik programları yürütür.

Doğum, Beşik ve Çocuk Yetiştirme

Çerkes ailelerinde çocuk doğumu büyük sevinçle karşılanır. Beşik, geleneksel olarak ahşaptan yapılır ve Çerkes süslemeleriyle işlenir. Doğum sonrası kırk gün anne ve bebek özel ilgi görür; komşular ziyaret eder ve hediye getirir. Bebeğe isim konulur, Kur’an okunur ve ailenin onuru için tören yapılır. Çocuklar küçük yaştan büyüklere saygı, misafirperverlik ve Çerkesçe öğrenir. Eskiden çocukların başka bir ailede yetiştirilmesi (atalık) geleneği de vardı; bu uygulama aileler arasında bağ kurmak amacı taşırdı.

Sıkça Sorulan Sorular

Adıge Habze nedir?

Çerkeslerin geleneksel ahlâk ve davranış kuralları bütünüdür. Misafirperverlik, büyüklere saygı, söze bağlılık ve alçakgönüllülük gibi değerleri kapsar.

Nart destanları nedir?

Kafkas halklarının ortak sözlü edebiyat mirası olan, kahramanlık ve bilgelik anlatılarıdır. Çerkes kültürünün temel kaynaklarından biridir.

Çerkesler bayramı nasıl kutlar?

Bayram namazından sonra aile ve komşu ziyaretleri yapılır; Çerkes peyniri, haliva ve diğer ikramlar sunulur. Kurban Bayramı’nda kurban kesimi yaygındır.

Çerkes düğünlerinde neler yapılır?

Geleneksel Çerkes düğünlerinde kız isteme, nişan, nikâh ve düğün aşamaları vardır; Çerkes dansları ve müziği önemli yer tutar. Nikâh imam huzurunda kıyılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Çerkesler" md.; Walter Richmond, The Circassian Genocide (2013); Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED), kaffed.org.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →