Çerkesler Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Burcî Memlük Sultanları ve İlim Himayesi
Kafkasya'da Tasavvuf ve Direniş
Osmanlı Topraklarında Çerkes Ulema

Çerkeslerin ilim mirası; Mısır’da Burcî Memlük sultanlarının yaptırdığı külliyelerde, Kafkasya’da Nakşibendî-Hâlidî çevrelerinin ilim ve irşad faaliyetlerinde, Osmanlı topraklarına göç eden toplulukların camilerinde ve mekteplerinde, günümüzde ise Kafkas derneklerinin kültürel yayınlarında yaşar. Bu miras sürgün ve dağılma nedeniyle parçalı bir yapıdadır.

Burcî Memlük Sultanları ve İlim Himayesi

Mısır’ı 1382-1517 arasında yöneten Burcî Memlükler büyük ölçüde Çerkes kökenliydi. Hanedanın kurucusu Sultan Berkuk, Kahire’de Beyn el-Kasreyn’de külliye inşa ettirdi (1384-86). Külliye medrese, hankah ve türbeden oluşuyordu. Sultan Kayıtbay (1468-1496) Kahire’de ve Kudüs, Mekke, Medine, Üsküdar gibi şehirlerde birçok hayır eseri yaptırdı. Sultan Kansu el-Gavri (1501-1516) ise Kahire’deki külliyesi ve kütüphanesiyle tanınır. Bu sultanlar ilim adamlarını himaye etti, kitap yazdırdı ve vakıflar kurdu. Bu dönemde Kahire, İslam dünyasının en önemli ilim merkezlerinden biri olarak kalmıştır.

Kafkasya’da Tasavvuf ve Direniş

18. ve 19. yüzyılda Kuzey Kafkasya’da Nakşibendî-Hâlidî tarikatı Rus ilerleyişine karşı direnişin manevi çerçevesini oluşturdu. Çeçen Şeyh Mansur (Uşurma, 1785-1791) bölgede ilk büyük direniş hareketini yönetti. Daha sonra Dağıstan’dan Gazi Muhammed, Hamzat Bey ve İmam Şamil direnişi sürdürdü. Çerkes toplulukları da bu hareketlerden etkilendi ve bazı Çerkes beyleri Nakşibendî çevrelerle bağlantı kurdu. Batı Çerkes bölgelerinde ise direniş, meclisler ve yerel liderlerce örgütlendi. Din adamları halkı birleştirme ve eğitim konusunda önemli rol üstlendi.

Osmanlı Topraklarında Çerkes Ulema

1864 sürgününden sonra Osmanlı topraklarına yerleşen Çerkes köylerinde imamlar ve hocalar topluluğun dinî ve kültürel hayatını yönlendirdi. Bu kişiler genellikle köyün içinden yetişir veya komşu medreselerde eğitim görürdü. Çerkes asıllı bazı ilim adamları Osmanlı ilmiye sınıfına, ordu ve devlet kademelerine girdi. Ürdün’de Amman’daki Çerkes camileri ve mektepleri topluluğun kültürel merkezi oldu. Suriye’de Kuneytra ve Şam çevresindeki Çerkes köyleri benzer bir yapı gösterdi.

Yazı Dili ve Eğitim

Adıge dili uzun süre yalnızca sözlü olarak yaşadı. 19. yüzyılda Şora Nogmov gibi aydınlar Çerkesçenin yazı dilini oluşturmaya çalıştı. Dinî metinler Arapça yazılırken, günlük işler Osmanlı Türkçesi veya Rusça ile yürütülürdü. Sovyet döneminde Latin, sonra Kiril alfabesi kullanıldı. Diasporada ise Türkçe, Arapça ve Çerkesçe bir arada kullanılır. Kültür dernekleri Çerkesçe dil kursları ve yayınlar düzenler. Bu çaba, dilin ve kültürel mirasın korunmasına yöneliktir.

Günümüzde İlim ve Yayın Hayatı

Türkiye’de Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED) ve yerel dernekler tarih, dil ve kültür üzerine kitap, dergi ve konferanslar düzenler. Üniversitelerde Kafkasya çalışmaları merkezleri akademik araştırmalar yapar. Nalçik, Maykop ve Çerkessk’taki Rus üniversiteleri de Çerkes dili ve edebiyatı programları yürütür. Dinî açıdan, Çerkes toplulukların imamları genellikle ulusal dinî teşkilatlara bağlıdır: Türkiye’de Diyanet, Rusya’da bölgesel Müslüman idareleri, Ürdün’de Evkaf Bakanlığı.

Süreci tamamlamak için İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazıları okunabilir. Çeçen ilim mirası için Çeçenlerin İslam’la tanışması yazısı da yararlıdır.

Değerlendirme

Çerkes ilim mirası, sürgün ve dağılma nedeniyle parçalı bir yapıdadır. Memlük dönemi eserleri Mısır’da kalırken, Kafkasya’daki yazılı miras Sovyet döneminde kayıplar yaşamıştır. Diasporadaki sözlü miras ise dernekler ve araştırmacılar tarafından belgelenmeye çalışılmaktadır. Kişi ve tarih bilgileri kaynaklara göre değişebileceğinden akademik eserlere başvurulmalıdır.

Şeyh Şamil ve Çerkes Topluluklarıyla İlişki

Doğu Kafkasya’daki İmam Şamil hareketi batıdaki Çerkes toplulukları ile ilişki kurmaya çalıştı. Şamil, naiplerini Batı Kafkasya’ya göndererek şer’i yönetimi yaymayı denedi. Bunlardan en bilinenlerinden biri Muhammed Emin’dir; bu kişi Abzah ve Şapsuğ topluluklarında şeriat esaslı bir yönetim kurmaya çalıştı. Ancak Çerkes toplumunun meclis geleneği ve soylu sınıfın direnci nedeniyle bu girişim sınırlı başarı sağladı. Yine de bazı bölgelerde şeriat mahkemeleri ve vergi sistemi uygulandı.

Bu girişim Çerkes toplumunda adat ile şeriat arasındaki ilişkiyi tartışma konusu yaptı. Bazı ulema şeriatın tek hukuk olması gerektiğini savunurken, soylular ve halk adatın korunmasını istedi. Bu tartışma 19. yüzyılın Çerkes dünyasında önemli bir kimlik meselesiydi.

Mısır’daki Çerkes Medreseleri ve Kütüphaneler

Burcî Memlük döneminde Kahire’de çok sayıda medrese, hankah ve kütüphane yapıldı. Sultan Berkuk’un külliyesinde çeşitli mezheplere ait müderrisler görev yapardı. Sultan Kayıtbay’ın Kahire’deki külliyesi ve diğer şehirlerdeki vakıfları ilim hayatını destekledi. Bu dönemde Kahire’de İbn Hacer el-Askalânî, Süyûtî, Sehâvî gibi ünlü âlimler yaşadı ve eserler verdi. Memlük sultanları bu âlimleri himaye etti ve kitap yazımını teşvik etti.

Çerkes Memlüklerin ilim mirası Mısır’ın İslami kimliğinin önemli bir parçasıdır. Kahire’deki tarihî eserler bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Tarihî Kahire’nin bir bölümünü oluşturur.

Şapsuğ, Abzah ve Natuhay Ulemâsı

Batı Çerkes topluluklarında ulemâ, imamlar ve mektep hocaları olarak köylerde görev yaptı. Bu kişilerin çoğu Kırım, Osmanlı veya Dağıstan medreselerinde eğitim görmüştü. Köy imamları, nikâh akdi, cenaze ve eğitim işlerini yürütürdü. Hakem olarak anlaşmazlıkları çözmede de görev aldılar. Savaş yıllarında bazı imamlar direniş liderleri de oldu. Sürgünden sonra bu kişiler yeni yerleşim yerlerinde de aynı görevleri sürdürdü.

Bu ulemânın biyografileri hakkında yazılı kaynaklar sınırlıdır; çoğu bilgi sözlü anlatılara dayanır. Bu nedenle kesin isim ve tarih vermekten kaçınılmıştır.

Bu nedenle Çerkes ilim mirasını anlamak için hem Mısır’daki Memlük eserlerine hem Kafkasya’daki sözlü geleneğe hem de diasporadaki yazılı ve sözlü kaynaklara birlikte bakmak gerekir. Akademik çalışmalar bu alanda henüz yeterince gelişmemiş olup yeni araştırmalara ihtiyaç vardır.

Hac ve Dinî Yolculuk

Çerkes muhacir köylerinden hacca gidenler, köyde saygın bir yer kazanır. Hac, Osmanlı döneminde Karadeniz ve Hicaz demiryolu ile yapılırdı. Çerkeslerin Mısır ve Suriye’de yaşayan akrabalarıyla bağları, hac yolculuklarında yardımlaşmayı kolaylaştırdı. Günümüzde dernekler hac organizasyonlarına destek verir. Hac dönüşü köy halkı hacıyı karşılar, ev ziyaretleri yapılır ve zemzem ikram edilir. Bu gelenekler, Çerkes toplumunun dinî hayatının sosyal boyutunu gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çerkes Memlük sultanları ilme nasıl katkıda bulundu?

Berkuk, Kayıtbay ve Kansu el-Gavri gibi sultanlar Kahire’de medrese, hankah, kütüphane ve türbeleri bir arada barındıran külliyeler inşa ettirdi. Bu eserler dönemin ilim ve sanat merkezleriydi.

Kafkas direnişinde hangi tarikatlar etkili oldu?

Kuzey Kafkasya genelinde Nakşibendî-Hâlidî ve Kâdirî tarikatları halkı örgütleme ve manevi destek sağlama bakımından etkili oldu.

Çerkeslerin yazılı edebiyatı ne zaman gelişti?

Adıge yazı dili 19. yüzyılda Arap harfleriyle, 20. yüzyılda Sovyet döneminde Latin ve Kiril alfabeleriyle gelişti. Dinî metinler uzun süre Arapça yazıldı.

Diasporada Çerkes ilim hayatı nasıl sürdü?

Türkiye, Ürdün ve Suriye’deki Çerkes köylerinde camiler, mektepler ve dernekler aracılığıyla; ayrıca yerel ulema ile birlikte medrese ve imam-hatip okullarında sürdü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Çerkesler", "Berkuk" maddeleri; Moshe Gammer, Muslim Resistance to the Tsar (1994); Walter Richmond, The Circassian Genocide (2013)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →