Lezgiler İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Lezgi Halkı ve Coğrafyası
İslam Öncesi Dinî Dünya
Arap Fetihleri ve Derbent

Lezgiler, Güney Dağıstan ile Kuzey Azerbaycan’ın dağlık bölgelerinde yaşayan Kafkas kökenli bir halktır. İslam’la tanışmaları 7.-8. yüzyıllarda Derbent üzerinden başlamış, dağlık köylerde yüzyıllar içinde kademeli olarak yayılmış, Şafiî medreseleri ve Nakşibendî çevreler tarafından pekiştirilmiştir. Bu süreç yüzyıllar boyunca farklı vadilerde farklı hızda ilerlemiştir.

Lezgi Halkı ve Coğrafyası

Lezgiler Samur Nehri vadisi, Kuzey Azerbaycan’ın Kusar, Kuba, Kabala ve Haçmaz bölgeleri ile Dağıstan’ın Derbent, Magaramkent ve Dokuzpara çevresinde yaşar. Lezgi dili Kafkas dil ailesinin Nah-Dağıstan koluna aittir ve Samur gruplarına ait pek çok yakın dille akrabadır. Tarih boyunca Lezgiler Kafkas Albanya’sı, Sasani İranı, Araplar, Selçuklular, Moğollar, İran Şahları ve Rusya ile ilişki içinde olmuştur. Dağlık coğrafya köylerin bağımsızlığını korumasına yardımcı olmuştur.

Antik kaynaklarda Lezgilerin ataları “Leg” veya “Lek” adıyla geçer; bu isim Kafkas Albanya’sının halklarından biri olarak anılır. Strabon ve diğer antik yazarlar bölge halklarını anlatmıştır. Lezgilerin Albanya devletiyle bağlantısı tarihçiler tarafından incelenir.

İslam Öncesi Dinî Dünya

İslam öncesinde Lezgi bölgesi, Kafkas Albanya’sı kültürünün bir parçasıydı. Zerdüştlük, putperestlik ve Hristiyanlık yan yana yaşıyordu. Albanya Kilisesi (Gregoryen Ermeni etkili) bölgede güçlü bir konumdaydı. Dağlık köylerde ise geleneksel çok tanrılı inançlar ve doğa kültleri sürdü. Bu inanç mirasından bazı bayram ve ritüeller, İslam’ın yerleşmesinden sonra da yaşamaya devam etti. Bahar bayramı Yaran-sad ve benzeri kutlamalar bunun örneğidir.

Sasani İranı’nın Derbent’te kurduğu müstahkem hat (Demir Kapı), bölgenin stratejik önemini artırdı. Bu hat, Hazarlar ve Araplar arasındaki mücadelede önemli bir rol oynadı.

Arap Fetihleri ve Derbent

7. yüzyılın ortasında Müslüman Arap orduları Derbent’e ulaştı. 8. yüzyılda Arap komutanlar Mesleme b. Abdülmelik ve Mervan b. Muhammed gibi isimlerin seferleriyle Kafkas Albanya’sı ve Dağıstan’ın bir kısmı kontrol altına alındı. Derbent kalıcı bir Arap valiliği merkezi oldu. Şehirde Cuma Camii inşa edildi (kaynaklar 734 tarihini verir). Derbent’ten çevreye Müslüman nüfus, tüccarlar ve âlimler yayıldı. Lezgi vadilerinde İslam ilk olarak ova ve vadi yerleşimlerinde kök saldı.

Arap kaynaklarında Lezgiler “Lakz” adıyla geçer. Arap-Hazar savaşları sırasında bölge halkları iki taraf arasında kalmış, zamanla Arap hâkimiyeti kabul edilmiştir. Bu tarihsel süreç, Lezgilerin İslam’la ilk temasını oluşturur.

Orta Çağ: Medrese ve Hukuk

Orta Çağ’da Derbent ve çevresi bir ilim merkezi hâline geldi. Şehirde Şafiî fıkhı yayıldı; medreseler ve camiler çoğaldı. Selçuklu, Moğol ve Timur istilaları bölgeyi geçici olarak etkiledi, ancak İslam’ın yerleşikliği sürdü. Dağlık Lezgi köylerinde köy camileri kuruldu; imamlar çocuklara Kur’an ve Arapça okumayı öğretti. Adat (örf hukuku) ve şeriat birlikte uygulandı. Bu dönemde Lezgi dili Arap harfleriyle de yazıya geçirilmeye başlandı.

Güney Dağıstan’da Tabasaran, Rutul, Tsahur ve Agul gibi komşu halklarla Lezgiler ortak bir ilmî ve dinî çevre oluşturdu. Bu halklar arasında evlilikler, ticaret ve ilim alışverişi sürekliydi.

Safevî, Nadir Şah ve Hanlıklar Dönemi

16.-18. yüzyıllarda Kafkasya İran ve Osmanlı arasındaki mücadele sahası oldu. Safevîler bölgede Şiîliği yaymaya çalıştı, ancak Lezgiler Sünnî kimliklerini korudu. 1721’de Hacı Davud Mısalav önderliğinde Lezgi ayaklanması Şamahı’yı ele geçirdi; bu hareket Sünnî Lezgilerin Şiî Safevî yönetimine karşı tepkisi olarak yorumlanır. Nadir Şah döneminde de bölge İran’ın baskısına maruz kaldı. Lezgi hanlıkları (Kuba, Kazikumuh, Akuşa-Dargo) bu dönemde ortaya çıktı.

Hacı Davud’un hareketi tarihçiler arasında farklı yorumlara konu olmuştur. Osmanlı Devleti’nin bu harekete destek verdiği, Rus Çarlığı’nın ise bölgeye ilgi duyduğu bilinir. Bu olaylar Lezgi halkının siyasi hafızasında önemli bir yer tutar.

Nakşibendî-Hâlidî Çevreler ve 19. Yüzyıl

19. yüzyılın başında Molla Muhammed Yaragi, Yarag köyünde (Dağıstan’ın Kurah bölgesinde) yetişmiş Lezgi asıllı bir Nakşibendî-Hâlidî şeyhiydi. Ünlü Gazi Muhammed ve İmam Şamil’in hocası olarak bilinir. Bu çevre, Rus karşıtı direnişin manevi temelini oluşturdu. Lezgi köyleri imametin ilim merkezlerinden biri haline geldi. 1859’da imametin sona ermesiyle Lezgi bölgeleri Rus yönetimine girdi.

Daha ayrıntılı bilgi için Lezgiler tarihi, kültür ve gelenekler, âlimler ve mutasavvıflar ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Komşu Avarlar için Avarların İslam’la tanışması yazısı da yararlıdır.

Kaynak Notu

Lezgilerin erken İslam tarihi Arapça kaynaklara, yerel vakayinamelere ve sözlü geleneğe dayanır. Bu kaynaklarda tarihler ve olaylar bazen çelişir. Yukarıdaki yüzyıl ifadeleri yaklaşık olarak değerlendirilmelidir. Ayrıntı için akademik monografilere ve TDV İslâm Ansiklopedisi maddelerine başvurulması önerilir.

Lezgi Köylerinde Camiler ve Medreseler

Lezgi bölgesinde cami ve medreseler köy hayatının merkezidir. Tahmini olarak 17. yüzyıldan kalma bazı camiler Samur vadisinde hâlâ ayaktadır. Camiler taş mimarisiyle, sade minareleri ve avlularıyla dikkat çeker. Medreselerde müderris hocalar talebelere ders verir; talebeler hocalarının evinde misafir edilir. Köylerde mescit vakıfları köy topluluğu tarafından yönetilir. Bu yapı, İslam’ın toplumsal hayata yerleşmesinde kurumsal bir zemin oluşturmuştur.

Lezgi köylerinin birçoğunda mescidin yanında bir türbe veya mezarlık bulunur. Bu mekânlar, köyün tarihî hafızasının ve dinî kimliğinin merkezidir.

Şiî-Sünnî Sınırı ve Safevî Etkisi

Lezgi bölgesi, Sünnî Şafiî Dağıstan ile Şiî ağırlıklı Azerbaycan arasında bir sınır bölgesidir. Safevî döneminde bölgede Şiîliği yaymaya çalışan siyasi baskılar yaşandı. Lezgilerin çoğu Sünnî kimliklerini korudu; ancak Azerbaycan’daki bazı Lezgi köyleri zamanla Şiî çevreyle etkileşime girdi. Bu durum günümüzde Lezgi toplumunda mezhepsel çeşitliliği doğurmuştur. Sünnî ve Şiî Lezgiler arasında komşuluk ve evlilik ilişkileri yaygındır; mezhep farkı genellikle toplumsal çatışmaya yol açmaz.

Sözlü Gelenek ve Menkıbeler

Lezgi sözlü kültüründe İslam’ın gelişi ile ilgili menkıbeler yer alır. Arap komutanlar ve evliyalar hakkında anlatılar, Derbent’ten Samur vadisine kadar yayılır. Bu hikâyelerde Müslüman kahramanların cesareti ve yerel halkın İslam’ı kabul etmesi anlatılır. Tarihî doğruluk açısından temkinle okunmalı olmakla birlikte, bu anlatılar halkın kimliğini ve hafızasını yansıtır. Araştırmacılar bu menkıbeleri yazılı kaynaklarla karşılaştırarak değerlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Lezgiler ne zaman Müslüman oldu?

Güney Dağıstan ve Kuzey Azerbaycan’da yaşayan Lezgiler, Arap fetihleriyle 7.-8. yüzyıllarda İslam’la tanıştı; yaygınlaşma yüzyıllar sürdü ve dağlık bölgelerde 15.-18. yüzyıllarda pekişti.

Derbent’in Lezgi tarihindeki yeri nedir?

Derbent, bölgeye gelen ilk Müslüman orduların merkezidir. Şehirdeki Cuma Camii (8. yüzyıl) Rusya’nın en eski camilerinden biri olarak bilinir.

Lezgiler hangi mezhebe bağlıdır?

Büyük çoğunluğu Şafiî mezhebine bağlı Sünnî Müslümanlardır. Azerbaycan’daki Lezgiler arasında az sayıda Şiî de vardır.

Lezgiler ile Azerbaycan Türkleri arasındaki ilişki nasıl?

Yüzyıllardır komşuluk, ticaret ve evlilik ilişkileri vardır. Birçok Lezgi iki dilli olup Azerbaycan Türkçesi de konuşur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Lezgiler" md.; Moshe Gammer, Muslim Resistance to the Tsar (1994); Michael Kemper, Sufis und Gelehrte in Tatarstan und Dagestan (2005)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →