İşaret Diliyle Namaz ve Dua: İşitme Engelliler İçin

İşitme ve konuşma engelli bireyler namaz, dua ve diğer ibadetlerle yükümlüdür; ancak sesli okuma imkânı olmayanlar için kolaylıklar vardır. Fıkıhta dilsizin işareti konuşma yerine geçer. Günümüzde işaret diliyle hutbe, ders ve Kur’an eğitimi hizmetleri bu bireylerin dinî hayata katılımını kolaylaştırır.

İşitme Engelli Müslümanların Durumu

İşitme engelli bireyler, İslam’da diğer Müslümanlar gibi inanç ve ibadetle yükümlüdür. Akıl ve bulûğ yükümlülüğün temel şartlarıdır; işitme ya da konuşma engeli, bu şartı ortadan kaldırmaz. Ancak bu engelin gerektirdiği özel durumlar için fıkıhta kolaylıklar tanınmıştır. Bakara Suresi’nde (2/286) belirtilen “Allah kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez” ilkesi, burada da temel dayanaktır.

Fıkıh literatüründe dilsiz kişinin (ahres) işaretinin hukuken geçerli olduğu kabul edilir. Mecelle’nin 70. maddesi, “Ahresin işaret-i ma’hûdesi lisanla beyan gibidir” ilkesini ifade eder. Bu ilke, alım-satım, evlilik gibi muamelelerde dilsizin anlaşılır işaretinin sözlü ifade yerine geçtiğini gösterir. İbadetlerde ise durum biraz farklıdır; çünkü bazı ibadetlerin sesli rükünleri vardır.

Namazda Kıraat ve Tekbir

Namazda Fatiha ve ek sure okumak, tekbir getirmek ve teşehhüt gibi sesli zikirler yer alır. Konuşamayan veya işitemeyen kişinin bu zikirleri sesli yapamaması hâlinde, çoğu fıkıh görüşüne göre sesli okuma sorumluluğu düşer. Kişi kalben niyet eder, gücü yetiyorsa dudak ve dilini oynatmaya çalışır. Hanefî mezhebinde dilsizin kıraat yükümlülüğünden muaf olduğu, Şâfiî mezhebinde ise gücü yetiyorsa dilini kıpırdatması gerektiği yönünde ayrıntılar bulunur. Bu konuda mezhebe göre değişen uygulamalar için bir din görevlisine veya il müftülüğüne danışılması önerilir.

• Kıyam, rükû, secde: Bedensel rükünler aynen yapılır.
• Tekbir ve zikirler: Sesli yapamayan kişi kalben niyet eder ve gücü yetiyorsa hareketle eşlik eder.
• Namazın akışını öğrenme: Görsel ders, işaret diliyle anlatım ve uygulamalı örnekler kullanılır.
• İmama uyma: Cemaatle namazda imamın hareketlerini görsel olarak takip eder; cemaat içinde yardımcı olacak biri bulunması faydalıdır.

Dua ve Zikir

Dua, ibadetin özü kabul edilir ve sesli olması şart değildir. Allah gönülleri bilir; sessiz yapılan dua da kabul edilir. İşitme engelli bir Müslüman duasını kalben yapabilir, elini açarak veya işaret diliyle ifade edebilir. Zikirler (sübhânallah, elhamdülillah, Allahü ekber gibi) için işaret dillerinde karşılıklar bulunabilir, ancak bunların namazdaki sözlü rükünlerin yerine geçip geçmediği konusunda fıkhî değerlendirme gerekir. Dua ve zikirlerin anlamını işaret diliyle öğrenmek, ibadetin kalbî boyutunu güçlendirir.

Cuma, Bayram ve Ezan

İşitme engelli bireylerin hutbeyi anlayabilmesi için birçok yerde işaret dili tercümanı eşliğinde hutbe ve vaaz uygulamaları vardır. Bazı camiler ve müftülükler, görüntülü hutbe ekranları veya yazılı hutbe metinleri sunmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı da engellilere yönelik din hizmetleri kapsamında işitme engellilere yönelik programlar yürütmektedir; güncel uygulamalar için bulunduğunuz yerdeki müftülükle iletişime geçebilirsiniz. Ezanın duyulamaması durumunda vakit kontrolü, uygulamalar, titreşimli saatler ve görsel bildirimlerle sağlanabilir. Ezan ve ikametin işitilmemesi cemaatin namazını etkilemez; bu nedenle işitme engelli kişi vakitleri takvimden takip eder.

Dinî Eğitimde İşaret Dili

İşitme engelli çocuklar ve yetişkinler için dinî eğitimde işaret dili tercümesi, görsel kaynaklar ve işaret diliyle Kur’an meali gibi materyaller geliştirilmiştir. İşaret diliyle yapılan çeviri, ayetin Arapça metninin yerine geçmez; anlamı aktarma işlevi görür. Bu nedenle ibadette Arapça metin esas alınırken, öğrenme sürecinde anlamı işaret diliyle kavratmak yararlıdır. Kur’an kurslarında işaret diline hâkim öğreticiler görev yapabilir. Dinî eğitimde engelli çocukların aileleriyle iletişim, ebeveynlerin de işaret dilini öğrenmesi, çocuğun dine bağlanmasını ve aile içi iletişimi destekler.

Toplumsal Katılım

İşitme engelli bireylerin cemaat hayatına katılmasında en büyük engel iletişim eksikliğidir. Camilerde işaret dili bilen gönüllülerin bulunması, ilan ve duyuruların yazılı da yapılması ve cemaatin bu bireylere karşı tutumu önemlidir. Genel olarak engellilerin ibadetleri hakkında geniş bilgi için engelli bireylerin ibadetleri ve kolaylıklar yazısına, görme engelli bireylerin Kur’an okuması için görme engellilerin Kuran okuması: Braille mushaf yazısına bakabilirsiniz. Hastanede ve bakım evlerinde ibadet konusu ise hastanede yatan hasta nasıl namaz kılar yazısında ele alınır. Aile içi iletişim için evlilikte iletişim ve çatışma çözümü ve çocuğun dinî eğitimi için boşanmış ailelerde çocuğun dinî eğitimi yazıları da faydalı olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İşitme engelli biri namazda sure okumak zorunda mı?

Sesli okuma imkânı yoksa çoğu fıkıh görüşüne göre sorumluluk düşer. Kişi kalben niyet eder ve mümkünse dudak hareketiyle eşlik eder. Mezhep ayrıntıları için din görevlisine danışılabilir.

İşaret diliyle dua edilebilir mi?

Evet. Dua, kalbin ve dilin Allah’a yönelmesidir; işaret diliyle ve kalben yapılan dua da geçerlidir.

Cuma hutbesini işaret diliyle takip edebilir miyim?

Birçok camide tercüman, yazılı hutbe veya ekran uygulamaları vardır. Bulunduğunuz bölgedeki müftülükten bu hizmetler hakkında bilgi alabilirsiniz.

İşitme engelli çocuğa dinî eğitim nasıl verilir?

İşaret dili, görsel materyaller, uygulamalı gösterim ve sabırlı tekrar yöntemleri kullanılır. İşaret dilini bilen öğretici veya kurs bulmak ve ailenin de eğitime dahil olması faydalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sağır" ve "Dilsiz" ile ilgili maddeler (islamansiklopedisi.org.tr); Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye (md. 70, ahresin işareti); Diyanet İşleri Başkanlığı, engellilere yönelik din hizmetleri (diyanet.gov.tr)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →