Engelli Bireylerin İbadetleri ve Kolaylıklar

İslam’da engelli bireyler ibadetle yükümlüdür; ancak yükümlülük, kişinin gücü ve durumuna göre hafifletilir. Ayakta duramayan oturarak, oturamayan yatarak namaz kılar; su kullanamayan teyemmüm eder. Din, engelli bireyin onurunu ve toplumsal katılımını korumayı da önemser.

Engelli Birey ve İslam’ın Genel Yaklaşımı

Kur’an-ı Kerim’de “Allah kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez” (Bakara Suresi, 2/286) ve “Din konusunda size bir güçlük yüklemedi” (Hac Suresi, 22/78) buyrulur. Nûr Suresi’nin 61. ayetinde de âmâ, topal ve hasta için bazı konularda bir sıkıntı bulunmadığı bildirilir. Bu ayetler, engelli bireyler için hem ibadette hem sosyal hayatta kolaylık ve kapsayıcılık ilkesini temellendirir.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) engelli sahabilere değer vermiştir. Görme engelli sahabi Abdullah b. Ümm-i Mektûm (r.a.), Medine’de Hz. Bilal ile birlikte müezzinlik yapmış ve Efendimiz’in seferde Medine’de yerine vekil bıraktığı kişilerden biri olmuştur (Ebû Dâvûd, Salât; İbn Hişâm, Sîre). Abese Suresi’nin başında (80/1-10) onunla ilgili nâzil olan ayetler, engelli bireye gösterilecek ilginin ve saygının ölçüsünü hatırlatır.

Namaz Konusunda Kolaylıklar

İmrân b. Husayn’ın (r.a.) rivayet ettiği hadiste Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Namazı ayakta kıl; gücün yetmezse oturarak kıl; buna da gücün yetmezse yan yatarak kıl” (Buhârî, Taksîru’s-Salât 19). Bu ilke, fıkıhta namazın kılınış biçimine dair kolaylığın temelidir:

• Ayakta duramayan: Oturarak namaz kılar; rükû ve secdeyi gücü yettiği ölçüde yapar.
• Rükû ve secdeyi yapamayan: Baş ile işaret (îmâ) yoluyla rükû ve secde eder; secde için başı rükûdan daha fazla eğer.
• Oturamayan: Yatarak, kıble yönüne dönerek ya da mümkün değilse hasta halinde olduğu şekilde namaz kılar.
• Tekerlekli sandalye kullananlar: Sandalyede otururken namaz kılabilir; kıble yönüne dönmeleri yeterlidir.
• Kıblenin bulunması zor olanlar: Sorarak, yardım alarak veya yön tayini yaparak kıbleye dönerler.

İşaretle namaz kılma ve işitme engelliler için geçerli uygulamalar işaret diliyle namaz ve dua yazısında ayrıntılı olarak ele alınır. Görme engelliler için Kur’an okuma imkânları ise görme engellilerin Kuran okuması: Braille mushaf yazısında anlatılır.

Abdest ve Temizlik

Su kullanmak engelli bireyin sağlığına zarar verecekse veya fiilen su kullanamıyorsa teyemmüm yapılabilir (Mâide Suresi, 5/6). Bir başkasının yardımıyla abdest almak da mümkündür; bakım veren kişi abdest organlarını yıkayarak yardım edebilir. Sürekli idrar kaçıran ya da sürekli gaz çıkaran kişiler, fıkıhta “özür sahibi” (mâzûr) kabul edilir ve her namaz vakti için abdest alarak o vakit içinde namazlarını kılabilir. Protez kullananlar için, protez abdestte yıkanması gereken yer değilse, mesh veya yıkama yükümlülüğü yoktur; ayrıntı için ilmihale ve gerektiğinde müftülüğe danışılabilir.

Oruç, Zekât ve Hac

Orucun kişiye ciddi zarar vermesi hâlinde ruhsat vardır. İyileşme ihtimali olmayan kalıcı hastalık veya yaşlılık durumunda oruç tutamayan kişi, her gün için fidye verir (Bakara Suresi, 2/184). Zekât, nisaba sahip olan kişi için geçerlidir; engelli birey de bu şartları taşıyorsa zekât verir. Hac ise bedenî ve malî güç şartına bağlıdır. Engelli birey, bedeni imkân vermiyorsa başkasının kendi adına hac yapması (bedel hac) konusunda mezhepler farklı görüşler belirtmiştir; ayrıntı için din görevlisine danışmak gerekir. Diyanet’in engelli hacı adayları için kolaylaştırıcı düzenlemeleri bulunmaktadır.

Camilerde Erişilebilirlik

Camilerin engelli bireyler için erişilebilir olması hem toplumsal hem dinî bir sorumluluktur. Rampalar, tekerlekli sandalyeli abdest alma yerleri, işitme engelliler için görsel anons, görme engelliler için kabartma rehberler ve engelli otoparkı gibi düzenlemeler cemaate katılımı kolaylaştırır. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın “engelsiz cami” çalışmalarına ve engellilere yönelik din hizmetlerine ilişkin bilgi, il ve ilçe müftülüklerinden alınabilir. Cemaat olarak da engelli bireyi yadırgamamak, ona yardım teklif edip kabul edilmezse ısrar etmemek, saygılı bir iletişim kurmak önemlidir.

Aile ve Toplumun Görevleri

Engelli bireyin ibadet hayatında en büyük destek aile ve çevresidir. Engelli çocukların dinî eğitimi için yaşa ve engele uygun yöntemler geliştirmek, öğretmenleri bilgilendirmek ve ayrımcılığa karşı durmak gerekir. Ayrıca engelli bireyin sadece bakım nesnesi değil, toplumun aktif bir üyesi olduğu unutulmamalıdır. Çocukların harçlık ve para bilinci eğitiminde de engel durumları dikkate alınmalıdır; bu konuda çocuklara harçlık ve para bilinci ve evlilikte iletişim ve çatışma çözümü yazıları genel bir çerçeve sunar. Boşanmış ailelerde engelli çocuğun dinî eğitimi ile ilgili boşanmış ailelerde çocuğun dinî eğitimi yazısı da faydalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ayakta duramıyorsam namazı nasıl kılarım?

Oturarak kılabilirsiniz. Rükû ve secdeyi yapabiliyorsanız yapın; yapamıyorsanız başınızla işaret edin. Oturamıyorsanız yatarak da kılabilirsiniz.

Tekerlekli sandalyede namaz kılınır mı?

Evet. Sandalyede otururken kıble yönüne dönerek ve rükû ile secdeyi baş işaretiyle yaparak kılınabilir. Sandalyeden inmek mümkünse yerde de kılınabilir.

Abdest alamayan engelli kişi ne yapar?

Başka birinin yardımıyla abdest alabilir. Su kullanmak mümkün değilse veya zarar verecekse teyemmüm yapar.

Zihinsel engelli bireyler ibadetle yükümlü müdür?

İslam hukukunda akıl, yükümlülüğün temel şartıdır. Akıl yeteneği olmayan kişi ibadetle yükümlü tutulmaz. Kısmî zihinsel engellilik durumunda sorumluluk, kişinin kavrama düzeyine göre değerlendirilir ve din görevlisine danışılmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Özür" ve "Maâzîr" ile ilgili maddeler (islamansiklopedisi.org.tr); Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal ve Engelsiz Diyanet hizmetleri (diyanet.gov.tr); Nûr Suresi (24/61); Bakara Suresi (2/286)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →