Kadirilik: Kuruluşu, Erkânı ve Yayılışı

Kadirilik, Abdülkâdir-i Geylânî’ye (470/1077-561/1166) nispet edilen ve İslam dünyasının en yaygın tarikatlarından biri sayılan tasavvuf yoludur. Geylânî’nin ölümünden sonra oğulları ve müridleri tarafından teşkilatlanmış, Irak’tan Hindistan, Anadolu ve Afrika’ya yayılmıştır. Fıkıhta tarikat mensupları kendi mezheplerine bağlıdır. Bu yazı tarafsız ve akademik bir bakışla hazırlanmıştır.

Abdülkâdir-i Geylânî’nin Hayatı

Abdülkâdir b. Mûsâ, 470/1077’de Gîlân bölgesinde doğdu. Gençliğinde Bağdat’a geldi ve Hanbelî fıkhı, hadis, tefsir ve kelam öğrendi. Hocaları arasında Ebû Said el-Müharrimî ve Hammâd ed-Debbâs gibi isimler sayılır. Uzun süre zühd ve riyazet hayatı yaşadığı, Bağdat’ın dışında çöl ve harabelerde nefis terbiyesiyle meşgul olduğu kaynaklarda anlatılır. Daha sonra vaaz ve ders vermeye başlayarak geniş bir çevrede şöhret kazandı. 561/1166’da Bağdat’ta vefat etti; kabri Bağdat’ta bulunur ve ziyaret edilen merkezlerden biridir. Hayatına dair bilgiler çoğunlukla sonraki dönem menâkıp eserlerine dayanır; bu eserlerde menkıbevî unsurlar yoğundur.

Eserleri ve Öğretisi

Abdülkâdir-i Geylânî’ye nispet edilen önemli eserler arasında el-Gunye li-tâlibî tarîkı’l-hak, Fütûhu’l-gayb ve el-Fethu’r-rabbânî sayılır. Bu eserlerde şeriata bağlılık, ahlaki arınma, tevbe, ihlâs ve nefis terbiyesi gibi konular işlenir. Geylânî’nin öğretisinin Hanbelî fıkhı ve Sünnî akaide dayandığı, tasavvufu şeriatla uyum içinde tarif ettiği kaynaklarda belirtilir. Bazı eserlerin ona nispeti konusunda akademik tartışmalar bulunur. Dolayısıyla Geylânî’ye nispet edilen sözlerin ve eserlerin tarihî doğruluğu ayrı bir araştırma konusudur. Tarikatların genel yapısı için tarikat nedir? Tarikatların ortaya çıkışı ve yapısı yazısı okunabilir.

Tarikatın Teşkilatlanması

Abdülkâdir-i Geylânî’nin hayatında müstakil bir tarikat kurduğuna dair kesin bir bilgi yoktur; kurumsal yapı, ölümünden sonra oğulları ve müridleri aracılığıyla şekillendi. Oğlu Abdülvehhâb ve diğer çocukları, Bağdat’taki medrese ve zaviyeyi devam ettirdi. 13. ve 14. yüzyıllarda tarikat, çeşitli bölgelere müridler ve halifeler aracılığıyla yayılarak kendi adıyla anılan teşkilat hâline geldi. Zamanla kolları ortaya çıktı: Hindistan’da Gavsiyye gibi, Anadolu’da İsmail Rûmî’ye nispet edilen Rûmiyye gibi kollar oluştu. Bu çeşitlilik, yolun coğrafyaya göre farklı biçimler almasını sağladı. Kadirîliğin silsilesi Hz. Ali üzerinden Hz. Peygamber’e ulaştırılır.

Erkân ve Usul

Kadirî erkânı, tarikatın zikir, adab ve intisap usulünü kapsar. Tarikata giren mürid (intisap), şeyhin elini tutarak biat eder ve bazı kaynaklarda hırka giydirilir. Kadirî zikir halkaları genellikle cehrî (sesli) ve kıyam şeklinde yapılır; “Lâ ilâhe illallâh” zikri, Esmâ-i hüsnâ zikri ve salavat gibi unsurlar halkaya dahil edilir. Kadirî tarikatında “hizb” ve “evrâd” (belirli dua ve zikir düzenleri) önemli yer tutar. Tarikat adabında şeyhe saygı, ibadetlerin düzenli yapılması, ahlak ve yoksullara hizmet vurgulanır. Bu uygulamalar tarikatın kollarına ve bölgelerine göre farklılık gösterir; bu yazıdaki aktarım genel çerçevelidir.

Yayılış: Anadolu, Hindistan ve Afrika

Kadirîlik, Abdülkâdir-i Geylânî’nin ölümünden sonra Bağdat’tan dışarı yayıldı. Hindistan’da Seyyid Muhammed Gavs (ö. 923/1517) ve diğer şeyhler yolun yayılmasında etkili oldu. Anadolu’da 15. yüzyıldan itibaren Kadirî tekkeleri açıldı; İsmail Rûmî (ö. 1041/1631) Kadirî-Rûmî kolu ile Osmanlı topraklarında önemli bir merkez oluşturdu. Kuzey ve Batı Afrika’da Kadirîlik, İslam’ın yayılmasında ve eğitim hayatında rol oynadı; Senegal’den Sudan’a uzanan geniş bir coğrafyada Kadirî zâviyeleri bulunur. Balkanlar ve Güneydoğu Asya’da da tarikatın izleri görülür. Bu geniş yayılış, Kadirîliği İslam dünyasının en yaygın tarikatlarından biri hâline getirmiştir. Mevlevîlik gibi başka yollar için Mevlevilik yazısı okunabilir.

Fıkıh ve İtikattaki Konumu

Kadirîlik bir fıkıh mezhebi değildir. Abdülkâdir-i Geylânî’nin kendisi Hanbelî idi; ancak tarikata mensup kişiler fıkıhta kendi bölgelerindeki mezheplere (Hanefî, Şâfiî vb.) tabi olurlar. Anadolu ve Balkanlar’da Kadirîler çoğunlukla Hanefî, Mısır ve Hindistan’ın bazı bölgelerinde Şâfiî ve Hanefî mezhebindendir. İtikatta Sünnî çizgide kabul edilir. Mezhep ayrımı için mezhep nedir? Fıkhî ve itikadî mezhep ayrımı yazısı okunabilir. Kadirîlikte de diğer tarikatlar gibi bazı uygulamalar (örneğin tevessül, kerâmet anlatıları) bazı âlimlerce tartışılmıştır; bu yazıda hiçbir yola yönelik övgü veya kötüleme yapılmamıştır.

Akademik Değerlendirme

Kadirîlik, tarih, sosyoloji ve din bilimleri alanlarında geniş çaplı araştırmalara konu olmuştur. Yolun Afrika’daki rolü, Hindistan’daki kolları ve Anadolu’daki gelişimi ayrı ayrı incelenmiştir. Akademik çalışmalar, Abdülkâdir-i Geylânî’nin tarihî kişiliği ile menkıbevî imajı arasındaki farkı da ele alır. Okuyucular, daha ayrıntılı bilgi için TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki Kâdiriyye maddesine ve akademik kaynaklara başvurabilir. Nakşibendîlik için Nakşibendilik: tarihi, silsilesi ve usulü yazısı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kadirilik kime nispet edilir?

Abdülkâdir-i Geylânî’ye (470/1077-561/1166) nispet edilir. Geylânî, Bağdat’ta vaaz ve ders veren Hanbelî fakihi ve mutasavvıftır.

Kadirilik ne zaman kuruldu?

Abdülkâdir-i Geylânî’nin hayatında bir tarikat teşkilatı kurulmadığı, tarikatın onun oğulları ve müridleri tarafından sonraki dönemde şekillendirildiği kabul edilir.

Kadirîlerde zikir nasıl yapılır?

Kadirîlikte zikir genellikle cehrî (sesli) ve kıyam hâlinde yapılır; ancak kollara göre uygulamalar değişir. Kadirî zikir halkaları geniş bir coğrafyada farklı biçimlerde yaşatılır.

Kadirîlik hangi coğrafyalara yayıldı?

Irak, Mısır, Hindistan, Anadolu, Kuzey ve Batı Afrika, Balkanlar ve Güneydoğu Asya gibi geniş bir alana yayılmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâdiriyye" ve "Abdülkādir-i Geylânî" maddeleri; Abdülkâdir-i Geylânî, el-Gunye li-tâlibî tarîkı'l-hak ve Fütûhu'l-gayb; Ahmet Yaşar Ocak (der.), Türkiye'de Tarikatlar; Kuşeyrî, er-Risâle; Sühreverdî, Avârifü'l-me'ârif

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →