Kemaleddin el-Fârisî’nin Buluşları ve Modern Bilime Etkileri

Kemaleddin el-Fârisî’nin katkısı, gökkuşağının oluşumunu su dolu cam küre deneyiyle açıklaması, karanlık odada ışık çalışmaları yapması, renk oluşumuna dair bir kuram önermesi ve dost sayılarda matematiksel ispat geliştirmesidir. Bu katkılar, 14. yüzyıl İlhanlı Tebriz’inde ortaya çıkan ve Orta Çağ optiğinin zirvelerinden biri kabul edilen bir bilimsel birikimi oluşturur.

Gökkuşağı modeli

Fârisî’nin hayatı yazısında kısaca anılan gökkuşağı çalışması, onun en bilinen katkısıdır. Antik dönemden beri gökkuşağı için yapılan açıklamalar, bulutlardaki ışığın yansıması gibi kalitatif fikirlere dayanıyordu. Fârisî ise ışığın küresel bir su damlasına girip içeride kırıldığını, damlanın iç yüzeyinde yansıdığını ve çıkarken yeniden kırıldığını anlattı. Bu açıklamayı doğrulamak için içi su dolu, büyük bir cam küre kullandı.

Deneyde cam küre, karanlık bir odada bir delikten giren güneş ışığı altına yerleştirilir. Fârisî, kürenin içinde farklı sayıda yansıma ve kırılma yaşayan ışık demetlerini inceledi. Bir iç yansıma ile oluşan birinci gökkuşağını, iki iç yansıma ile oluşan ikinci gökkuşağını ayırt etti. İkincil gökkuşağının renk sıralamasının ters olmasını da bu modelle açıkladı. Bu çözümleme, ışığın küre içindeki yolunu geometrik olarak izleyen ilk başarılı modellerden biri sayılır.

Hocasının payı

Gökkuşağı açıklamasında hocası Kutbüddin eş-Şîrâzî’nin de payı vardır. Kutbüddin, Nihâyetü’l-idrâk adlı eserinde benzer bir açıklama önermişti. Fârisî, hocasının fikrini sistematik biçimde geliştirerek deneyle destekledi. Bu işbirliğinde kimin ne kadar katkı yaptığı tarih yazımında tartışılır; kimi araştırmacılar Kutbüddin’e, kimileri Fârisî’ye ağırlık verir. Her halükârda sonuç, bir okulun ortak başarısıdır.

Karanlık oda ve görme

Fârisî, camera obscura (karanlık oda) deneyleriyle, küçük bir delikten giren ışığın karşı duvarda ters bir görüntü oluşturduğunu inceledi. İbnü’l-Heysem’in bu konudaki gözlemlerini sistemleştirdi ve geometrik açıdan yeniden kurdu. Deliğin boyutu, ışık kaynağının şekli ve uzaklığın görüntüyü nasıl etkilediği üzerinde durdu. Bu tür çalışmalar, görmenin fiziksel mekanizmasını anlamaya yönelik temel adımlardandı.

Renklerin oluşumu

Antik dönemden beri renklerin ışıkla ve nesneyle ilişkisi tartışılıyordu. Fârisî, renklerin ışığın karanlıkla karışma derecesine bağlı olarak oluştuğunu belirten klasik anlayıştan hareket etti. Gökkuşağı deneyinde, ışığın kırılma sırasında farklı renklere ayrıştığını gözlemledi. Bu yaklaşım, Newton’un 17. yüzyılda yaptığı prizma deneylerindeki ışık analizinden farklıdır; Newton beyaz ışığın bileşenlerine ayrıldığını göstermişti. Fârisî’nin teorisi ise ışığın kırılma sırasında renk kazandığı biçimindeydi. Bu fark, bilim tarihinin ilerleyişini anlamak bakımından önemlidir.

Dost sayılar

Matematikte Fârisî, 17296 ve 18416 sayılarının dost sayı olduğunu gösterdi. Bu çift, Sâbit b. Kurre’nin formülüyle elde edilen bir çifttir; fakat Fârisî, çarpanlara ayırma yöntemini ve kombinatoryal sayma ilkelerini daha sistematik biçimde kullandı. Aritmetiğin temel teoremi için erken bir yaklaşım olarak değerlendirilen bu çalışma, sayılar kuramı tarihinde özel bir yere sahiptir. Aynı sayı çifti 17. yüzyılda Fermat tarafından Avrupa’da yeniden bulunmuştur. Bu sayılar konusundaki çalışmalar için Kerecî’nin aritmetiği ile karşılaştırma yapılabilir.

Sonraki bilim insanlarına etkisi

Fârisî’nin eseri, İslam dünyasında optik çalışmalarının devamını sağladı. Osmanlı’da Mirim Çelebi hâle ve gökkuşağı üzerine yazarken bu geleneğe başvurdu. Avrupa’da ise Fârisî’nin etkisi doğrudan gösterilememiştir. Latin Avrupa’da İbnü’l-Heysem’in kitabı 13. yüzyılda De aspectibus olarak çevrilmişti; ancak Fârisî’nin şerhinin Latinceye çevrildiğine dair bir kayıt yoktur. Dolayısıyla benzer fikirler Avrupa’da bağımsız olarak veya İbnü’l-Heysem aracılığıyla gelişmiş olabilir.

İbnü’l-Heysem’e eleştirel yaklaşım

Fârisî’nin şerhi, İbnü’l-Heysem’e saygılı olmakla birlikte eleştirel bir metindir. İbnü’l-Heysem’in bazı geometrik ispatlarını sadeleştirir, eksik bıraktığı adımları tamamlar ve hata gördüğü yerlerde düzeltme yapar. Örneğin yansıma ve kırılma tartışmalarında bazı durumlar için ek ispatlar ekler. Eserin giriş kısmında yöntemini açıkça belirtir: Önce ana metin aktarılır, sonra “tenkih” yani gözden geçirme yapılır. Bu şerh anlayışı, yalnızca açıklayan değil, aynı zamanda geliştiren bir şerhtir. Bu yüzden eserin adı da “Tenkîh” (arındırma, gözden geçirme) olarak seçilmiştir.

Fârisî’nin bu çalışması, Osmanlı medreselerinde şerh geleneğinin ne kadar yaratıcı olabileceğini gösteren erken bir örnektir. Şerh yazmak, bilginin pasif aktarımı değil, aktif biçimde yeniden düzenlenmesidir.

Deneyin yeri

Fârisî’nin laboratuvar anlayışı dikkat çeker. Ayrıntılı alet tarifleri vardır: Cam kürenin çapı, deliğin konumu, ışığın geliş açısı ve gözlemcinin duruşu belirtilir. Böylece başka biri aynı deneyi tekrarlayabilir. Tekrarlanabilirlik ilkesi, modern bilimin temel koşuludur. Bu yönüyle Fârisî’nin metni, Orta Çağ’da deney raporu yazımının güzel bir örneğidir.

Değerlendirme

Fârisî’nin yöntemi, deneyi kuramın bir parçası yapmasıdır. Önce model kurar, sonra deneyle sınar, ardından modeli geliştirir. Bu yaklaşım, deneysel bilim anlayışının Orta Çağ İslam dünyasındaki gelişmiş bir örneğidir. Yine de onun modeli tam anlamıyla modern optik değildir: Işığın dalga doğası, kırılma yasası ve renklerin spektrumu o dönemde bilinmiyordu. Bu yüzden Fârisî’yi çağının sınırları içinde değerlendirmek gerekir. Aynı hassasiyet, Abbas b. Firnâs gibi efsaneleşmiş figürlere yaklaşırken de gösterilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fârisî gökkuşağını nasıl açıkladı?

Işığın su damlasına girip kırıldığını, iç yüzeyde yansıdığını ve çıkarken yeniden kırıldığını belirtti; modelini su dolu cam küre ve karanlık oda deneyiyle destekledi.

Fârisî ve Kutbüddin eş-Şîrâzî arasındaki ilişki nedir?

Kutbüddin eş-Şîrâzî onun hocasıdır; gökkuşağı açıklaması onların ortak bilimsel çalışmasının ürünü olarak kabul edilir.

17296 ve 18416 sayıları nedir?

Dost sayı çiftidir; her birinin kendi dışındaki bölenlerinin toplamı diğerine eşittir. Fârisî bunu kendi yöntemiyle ele almıştır.

Fârisî’nin etkisi Avrupa’ya ulaştı mı?

Doğrudan bir aktarım belgelenmemiştir; benzer fikirler Avrupa’da İbnü’l-Heysem’in Latince çevirisi üzerinden bağımsız olarak gelişmiş olabilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 18 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kemâleddin el-Fârisî" md.; Kemâleddin el-Fârisî, Tenkîhu'l-menâzir; Roshdi Rashed, Optique et mathématiques; Kutbüddin eş-Şîrâzî, Nihâyetü'l-idrâk

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →