Kemaleddin el-Fârisî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Optiğe Katkıları

Kemaleddin el-Fârisî (yaklaşık 1267-1319), İlhanlı döneminde Tebriz’de yaşamış, İbnü’l-Heysem’in Kitâbü’l-Menâzır adlı optik eseri üzerine yazdığı büyük şerhle ve gökkuşağı açıklamasıyla tanınan fizikçi ve matematikçidir. Sayılar teorisinde dost sayılar konusundaki çalışması da bilinir. Optik alanındaki eseri, ışığın davranışını deneyle açıklama geleneğinin 14. yüzyıldaki en güçlü örneklerinden biri sayılır.

Doğumu ve eğitimi

Kemâleddin Ebü’l-Hasan Muhammed b. Hasan el-Fârisî, Tebriz’de doğdu. “Fârisî” nisbesi, ailesinin İran kökenli olduğunu gösterir. Doğum yılı kaynaklarda yaklaşık 1267 olarak verilir; bazı çalışmalarda 1260’lı yılların ortası gösterilir. Hayatı hakkındaki bilgiler sınırlıdır.

İlk eğitimini Tebriz’de aldı. Daha sonra İlhanlı Devleti’nin ilim merkezlerinden Meraga ve Tebriz çevresinde çalıştı. Meraga Rasathanesi, Nasîrüddîn-i Tûsî tarafından kurulmuştu ve bilginleri bir araya getiren önemli bir kurumdu. Fârisî doğrudan Tûsî’nin öğrencisi değildi; fakat Tûsî’nin kurduğu bilim çevresinin mirasından yararlandı. Zamanının önemli bilginlerinden Kutbüddin eş-Şîrâzî ile tanışması hayatındaki dönüm noktasıdır.

Kutbüddin eş-Şîrâzî ile çalışması

Kutbüddin eş-Şîrâzî (ö. 1311), Meraga geleneğinin yetiştirdiği astronom, hekim ve fizikçidir. Kaynaklara göre Fârisî ona öğrenci oldu ve hocasının önerisiyle İbnü’l-Heysem’in optik kitabını inceledi. Hocası kendi eserinde gökkuşağını ve ışığın kırılmasını açıklamıştı; ancak Fârisî, hocasının görüşünü daha ileri götürdü. Bu işbirliği, Orta Çağ optiğinin zirve noktalarından biriyle sonuçlandı. Fârisî’nin hocasına hürmeti ve hocasının onu teşvik etmesi, ilmî öğretmen-öğrenci zincirinin güzel bir örneğini oluşturur.

Başlıca eserleri

• Tenkîhu’l-menâzir li-zevi’l-ebsâr ve’l-basâir: İbnü’l-Heysem’in Kitâbü’l-Menâzır adlı eserinin kapsamlı şerhi ve düzeltmesidir. Orta Çağ optiğinin zirve eserlerinden biri kabul edilir.
• Esâsü’l-kavâ’id fî usûli’l-fevâid: Dost sayılar konusunu işleyen aritmetik çalışması olduğu bildirilir.
• Tezkiretü’l-ahbâb fî beyâni’t-tehâbüb: Dost sayılar üzerine yazılmış bir risale olarak anılır.
• Astronomi ve felsefe risaleleri: Gökkuşağı, renklerin oluşumu ve çeşitli astronomik konularda küçük çalışmalar ona nispet edilir.

Eserlerin bir kısmı, farklı adlarla ve eksik nüshalarla ulaştığı için yayınlar arasında farklar bulunabilir.

Optik alanındaki çalışması

Tenkîhu’l-menâzir, İbnü’l-Heysem’in yedi makalelik eserini satır satır inceler, anlatımı açıklar, hataları düzeltir ve yeni deneyler ekler. Kitapta ışığın yayılması, yansıma, kırılma, görme olayı, karanlık oda (camera obscura) ve renklerin oluşumu ele alınır. En dikkat çekici bölümlerden biri gökkuşağı açıklamasıdır. Fârisî, bir cam küreyi su ile doldurup karanlık odada ışığa tutarak gökkuşağını laboratuvarda model hâline getirmeye çalıştı. Bu çalışmanın detayları Kemaleddin el-Fârisî’nin buluşları ve modern bilime etkileri yazısında ele alınır.

Sayılar teorisi

Fârisî, 17296 ve 18416 sayılarının dost sayı olduğunu gösterdiği çalışmasıyla da tanınır. Dost sayılar, her birinin kendi dışındaki bölenlerinin toplamının diğerine eşit olduğu iki sayıdır. Fârisî, Sâbit b. Kurre’nin dost sayı formülünü temel aldı ve sayıları asal çarpanlarına ayırma yöntemini sistemli biçimde kullandı. Bu çalışma, sayılar kuramı tarihinde önemli sayılır. Aynı çalışma, Kerecî ve diğer Müslüman matematikçilerin aritmetik geleneğiyle ilişkilidir.

İlhanlı dönemi ilim ortamı

13. ve 14. yüzyıllarda İlhanlı Devleti, Moğol fetihlerinden sonra Müslüman bilginleri himaye eden yeni bir siyasi düzen kurdu. Hülagü Han, Nasîrüddîn-i Tûsî’yi danışman edindi ve onun önerisiyle Meraga’da büyük bir rasathane ve kütüphane kurdu. Bu merkez, Çin, Hint, İran ve Arap dünyasından bilginleri bir araya getirdi. Sonraki hükümdarlar Gazan Han ve Olcaytu döneminde Tebriz, Sultaniye ve Rab’-ı Reşidî çevresi ilim merkezi olarak gelişti. Fârisî’nin yetiştiği ortam bu çeşitliliğin ürünüdür.

İlhanlı sarayında bilginler tıp, astronomi, tarih ve tabiat bilimlerinde çalıştı. Ünlü vezir ve tarihçi Reşîdüddin Fazlullah’ın kurduğu Rab’-ı Reşidî külliyesi, kitap istinsahı ve eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü bir merkezdi. Bu ortamda yazılan Tenkîhu’l-menâzir, o dönemin bilimsel birikiminin doğrudan ürünüdür.

Eserin nüshaları ve yayını

Tenkîhu’l-menâzir elyazması olarak İstanbul, Tahran ve Hindistan kütüphanelerinde bulunur. Eser 20. yüzyılın başında Hayderabad’da basıldı; daha sonra Mustafa Mevaldi’nin eleştirel neşri Kahire’de yayımlandı. Daha yeni çalışmalarda Roshdi Rashed ve diğer bilim tarihçileri, Fârisî’nin deneylerini Fransızca ve İngilizce incelemelerde değerlendirdi. Bu çalışmalar sayesinde Orta Çağ optiği, yalnızca Avrupa merkezli bir hikâye olmaktan çıktı.

Vefatı ve sonrası

Kemaleddin el-Fârisî, 1319 civarında Tebriz’de vefat etti. Mirası, Osmanlı ve Safevi çevresinde okunan optik şerhleriyle sürdü. Osmanlı’da Mirim Çelebi‘nin hâle ve gökkuşağı risalesi bu geleneği izleyen bir örnektir. Batı’da ise aynı dönemde Theodoric of Freiberg’in gökkuşağı çalışması yapıldı; iki bilginin birbirini etkilediğine dair bir belge yoktur ve benzerlikler bağımsız gelişme olarak değerlendirilir.

Önceki dönemle bağlantısı

İbnü’l-Heysem (965-1040), Basra doğumlu, Kahire’de çalışmış büyük bir optik bilginiydi. Işığın gözden çıkmadığını, nesnelerden gözümüze geldiğini deneylerle savundu. Fârisî, bu geleneği sürdürerek eski eserleri çağının bilgisiyle yeniden yorumladı. Aynı yüzyıllarda Doğu’da Huneyn b. İshâk göz anatomisi çalışmalarıyla bu alana zemin hazırlamıştı.

Sıkça Sorulan Sorular

Kemaleddin el-Fârisî kimdir?

Yaklaşık 1267’de Tebriz’de doğan, İbnü’l-Heysem’in optik kitabını şerh eden, gökkuşağını açıklayan ve dost sayılar üzerine çalışan İlhanlı dönemi bilginidir. Yaklaşık 1319’da vefat etti.

Tenkîhu’l-menâzir nedir?

İbnü’l-Heysem’in Kitâbü’l-Menâzır adlı optik eserinin Kemaleddin el-Fârisî tarafından yazılmış kapsamlı şerhi ve düzeltmesidir.

Fârisî’nin hocası kimdir?

Meraga geleneğinin bilginlerinden Kutbüddin eş-Şîrâzî’dir.

Dost sayılar nedir?

Her birinin kendi dışındaki bölenlerinin toplamı diğerine eşit olan sayı çiftleridir; örnek 17296 ve 18416’dır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 14 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kemâleddin el-Fârisî" md.; Kemâleddin el-Fârisî, Tenkîhu'l-menâzir li-zevi'l-ebsâr ve'l-basâir; Roshdi Rashed, Optique et mathématiques; Mustafa Mevaldi, Kemâleddin el-Fârisî çalışmaları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →