Mirim Çelebi Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Bilime Katkıları

Mirim Çelebi (Mahmud b. Muhammed, ö. 1525), 15. yüzyılın sonu ile 16. yüzyılın başında yaşamış Osmanlı astronom ve matematikçisidir. Semerkant rasathanesi geleneğini Osmanlı medreselerine taşıyan bilginlerden biri olup Uluğ Bey Zîci üzerine yazdığı şerhle ve optik alanındaki risalesiyle tanınır. Hayatı hakkındaki bilgiler sınırlı olduğundan, ayrıntılar kaynaklara göre değişir.

Ailesi ve yetiştiği çevre

Mirim Çelebi’nin ailesi Osmanlı ilim hayatının önemli kollarından biridir. Kaynaklarda dedesi olarak Semerkant’ın büyük matematikçisi Kādîzâde-i Rûmî ve Fatih Sultan Mehmed’in davetiyle İstanbul’a gelen Ali Kuşçu anılır. Aile ilişkilerinin ayrıntıları kaynaklara göre farklılık gösterir: Kādîzâde’nin oğlunun Ali Kuşçu’nun kızıyla evlendiği, Mirim Çelebi’nin de bu ailenin torunu olduğu ve çocukluğunda anne tarafı dedesinin yanında yetiştiği bilgisi aktarılır. Bu yüzden onun için “iki büyük bilginin torunu” denmesi yaygındır ve genel anlamda doğrudur, fakat soy ağacının ayrıntıları tartışmalıdır.

Böyle bir aile çevresinde yetişmek, ona hem matematik hem astronomi eğitimi aldırdı. Çocukluk ve gençlik yıllarını İstanbul ve Edirne gibi Osmanlı ilim merkezlerinde geçirdi. Ali Kuşçu’nun Fatih’in sarayında bulunduğu yıllar, Semerkant bilimsel birikimini Osmanlı topraklarına taşımış; bu birikim Mirim Çelebi’nin kuşağında medrese müfredatına girmişti.

Medrese ve kazâ görevleri

Osmanlı’da bilim insanı çoğunlukla bir müderris ya da kadıydı. Mirim Çelebi de çeşitli medreselerde müderrislik yaptı, kadılık görevlerinde bulundu. Kaynaklarda II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde görev aldığı, Selim döneminde Anadolu kazaskerliği yaptığı bildirilir. Daha sonra yaşlılığında hacca gitti ve dönüşünde Edirne’de yerleşti. 1525 yılında Edirne’de vefat etti ve Tunca kıyısındaki Kasım Paşa Camii haziresine gömüldü.

Bu bilgilerin bir kısmı sonraki biyografi yazarlarına dayandığı için görev sıraları ve tarihler küçük farklarla verilebilir. Bu yüzden ayrıntılar aktarılırken “kaynaklara göre” kaydı gereklidir.

Başlıca eserleri

• Dasturü’l-amel ve tashîhu’l-cedvel: Uluğ Bey Zîci’nin Farsça şerhidir. Zîcin hesap yöntemlerini adım adım açıklar, cetvellerin kullanımını örneklerle gösterir. Osmanlı astronomi eğitiminde uzun süre başvuru kitabı olarak kullanılmıştır.
• Risâle fi’l-hâle ve kavsi kuzah: Hâle (güneş ve ay çevresindeki ışık halkası) ve gökkuşağı üzerine optik risalesidir. İbnü’l-Heysem geleneğinden gelen yöntemleri kullandığı belirtilir.
• Fethiyye şerhi: Ali Kuşçu’nun Fatih’e takdim ettiği astronomi risalesi üzerine yazdığı şerhtir ve Yavuz Sultan Selim’e sunulduğu rivayet edilir.
• Matematik ve astronomi risaleleri: Usturlap, kıble ve vakit hesabı üzerine daha küçük çalışmalar.

Uluğ Bey Zîci geleneği

Uluğ Bey (1394-1449), Semerkant’ta kurduğu rasathanede yaptırdığı gözlemlerle zamanının en hassas yıldız katalogunu hazırlatmıştı. Bu çalışmanın cetvelleri, sonraki yüzyıllarda İslam dünyasında ve Osmanlı’da kullanıldı. Mirim Çelebi’nin şerhi, bu cetvellerin nasıl kullanılacağını Osmanlı öğrencilere açıklayan en önemli yardımcı kitaplardan biri hâline geldi. Zîcin kullanımı hem takvim hesabı hem de namaz vakitleri ve kıble yönü için gerekliydi.

Şerhin dili Farsça olduğu için, Osmanlı medrese çevrelerinde ve Fars kültürüne yakın coğrafyalarda geniş okuyucuya ulaştı. Daha önceki yüzyılda Şam’da İbnü’ş-Şâtır‘ın geliştirdiği astronomik yaklaşımlar ve Endülüs’te Zerkâlî‘nin cetvelleri, aynı bilimsel birikimin farklı coğrafyalardaki kollarıdır.

Optik alandaki çalışması

Mirim Çelebi’nin hâle ve gökkuşağı risalesi, ışığın atmosferde kırılması ve yansıması konusunu işleyen bir çalışmadır. İbnü’l-Heysem’in Kitâbü’l-Menâzır eserinden ve Kutbüddin eş-Şîrâzî ile Kemâleddin el-Fârisî’nin çalışmalarından beslenir. Bu yüzden Osmanlı’daki optik araştırmanın Doğu İslam dünyasındaki bilimsel geleneğe bağlı olduğunu gösterir. Bu bağ, Kemaleddin el-Fârisî ile ilgili yazıda da ayrıntılı olarak incelenmektedir.

Osmanlı ilim hayatındaki yeri

Mirim Çelebi, Osmanlı’da astronominin yalnızca takvim ve vakit hesabıyla sınırlı kalmadığını, Semerkant ve Meraga geleneğinin devam ettiğini gösterir. Kendisinden sonra gelen astronomların yetişmesinde eserleri aracılığıyla dolaylı payı olduğu söylenir. Bu etkinin izi, yazma nüshalardaki istinsah ve okunma kayıtlarında sürülebilir. Ayrıca onun çalışmalarının katkılarını daha ayrıntılı görmek için Mirim Çelebi’nin buluşları ve bugüne etkisi yazısına bakılabilir.

Osmanlı medresesinde astronomi ve matematik

Osmanlı medreselerinde riyaziyat (matematik) ve hey’et (astronomi) dersleri, ana dersler olan fıkıh, kelam ve tefsir kadar yaygın olmasa da müfredatın bir parçasıydı. Fatih ve Süleymaniye medreselerinde okutulan kitaplar arasında hesap, hendese ve hey’et risaleleri yer aldı. Öğrenciler Çağmînî’nin el-Mülahhas adlı özetini ve Ali Kuşçu’nun risalelerini okurdu. Mirim Çelebi bu kitaplara yazdığı hâşiyelerle öğrencilere kolaylık sağladı. Hâşiye, bir şerhin kenar notlarıyla açıklanması demektir ve Osmanlı ilim hayatının temel yazım türlerindendir.

Astronomi bilgisinin özellikle muvakkitler, takvim hesapçıları ve kazaskerlik divanındaki katipler için yararlı olduğu düşünülürdü. Mirim Çelebi’nin hem müderris hem de kadı olması, kuramsal bilgi ile idari ihtiyacı bir araya getiren bir profil sunar. Bu profil, Mâverdî gibi hukuk ve idare alanındaki bilginlerin geleneğiyle de örtüşür: ilim, devletin işleyişine hizmet eden bir değerdi.

Eserlerinin saklanması ve incelenmesi

Mirim Çelebi’nin eserlerinin yazma nüshaları, İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi başta olmak üzere çeşitli koleksiyonlarda bulunur. Bu nüshaların bir kısmı müellif hattı değil, sonradan çoğaltılmış kopyalardır. Araştırmacılar nüshalar arasındaki farkları karşılaştırarak metnin orijinal biçimini tespit etmeye çalışır. Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi gibi derleme çalışmalar, eserlerin envanterini çıkarmış ve yeni araştırmalara kapı açmıştır.

Vefatı ve anılışı

Mirim Çelebi 1525’te Edirne’de vefat etti. Edirne, Osmanlı’nın eski başkenti olarak 16. yüzyılda hâlâ canlı bir ilim ve kültür merkeziydi. Çelebi, burada kendisine ayrılan mütevazı bir maaşla yaşadı. Eserleri sonraki yüzyıllarda kütüphanelerde korundu ve Osmanlı bilim tarihi çalışmalarında yeniden gün yüzüne çıktı.

Sıkça Sorulan Sorular

Mirim Çelebi kimdir?

Semerkant astronomi geleneğini Osmanlı medreselerine taşıyan, Uluğ Bey Zîci şerhi ve optik risalesiyle tanınan, 1525’te Edirne’de vefat eden Osmanlı astronom ve matematikçisidir.

Mirim Çelebi’nin en önemli eseri hangisidir?

Uluğ Bey Zîci’nin Farsça şerhi olan Dasturü’l-amel ve tashîhu’l-cedvel en bilinen eseridir.

Mirim Çelebi Ali Kuşçu’nun torunu mudur?

Kaynaklarda Kādîzâde-i Rûmî ve Ali Kuşçu’nun torunu olarak anılır; ailenin evlilik bağları nedeniyle soy ağacının ayrıntıları kaynaklara göre değişir.

Mirim Çelebi nerede gömülüdür?

Rivayete göre Edirne’de Tunca kıyısındaki Kasım Paşa Camii haziresine defnedilmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mîrim Çelebi" ve "Kādîzâde-i Rûmî" md.; Mîrim Çelebi, Dasturü'l-amel ve tashîhu'l-cedvel; Ekmeleddin İhsanoğlu (ed.), Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi; Kur'an Ansiklopedisi, "Mîrim Çelebi" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →