Sâbit b. Kurre’nin Buluşları ve Bugüne Etkisi: Bilmeniz Gerekenler

Sâbit b. Kurre’nin başlıca katkıları, dostane sayılar için geliştirdiği teorem, Pisagor teoreminin genellemesi, parabol alanı hesabı, terazi ve statik çalışmaları ile ekinoksların hareketine dair titreşim kuramıdır. Eserleri Latinceye çevrilerek Thebit adıyla Avrupa’da okundu.

Dostane sayılar formülü

Pisagorcu sayı kuramında dostane sayılar ilgi çekici bir konuydu; 220 ve 284 çifti antik çağdan beri bilinirdi. Sâbit, bu tür çiftleri üretmek için bir kural verdi: n > 1 için p = 3·2^(n−1) − 1, q = 3·2^n − 1 ve r = 9·2^(2n−1) − 1 sayıları asalsa, 2^n·p·q ile 2^n·r sayıları dostane çifti oluşturur. Örneğin n = 2 için p = 5, q = 11, r = 71 olur ve 220 ile 284 çifti elde edilir. Sonraki yüzyıllarda Fermat ve Descartes gibi Avrupalı matematikçiler de aynı kural ile yeni çiftler buldu; İslam dünyasında Kerecî ve İbnü’l-Bennâ gibi matematikçiler bu geleneği sürdürdü.

Sâbit’in formülü, sayı kuramının erken ve özgün bir sonucu olarak değerlendirilir. Ancak dostane sayıların bu biçimde üretilmesi ilk kez Sâbit’e mi aittir, yoksa Öklid geleneğinin devamı mıdır? Matematik tarihçileri, Sâbit’in teoremini özgün bir katkı olarak görür; ancak bu soruyu kesin yanıtlayacak antik kaynak bilinmemektedir.

Pisagor teoreminin genellemesi

Sâbit, Pisagor teoreminin dik olmayan üçgenler için de geçerli bir genellemesini verdi. Üçgenin tabanı üzerinde benzer üçgenler oluşturan noktalar seçerek, kenarların kareleri ile taban parçaları arasında bir bağıntı kurdu. Bu bağıntı, dik üçgendeki Pisagor eşitliğini özel hâl olarak içerir ve kosinüs teoremine yaklaşan geometrik bir sonuç olarak yorumlanır. Bu yorum bilim tarihçileri arasında tartışmalıdır. Eserin ayrıntıları Arapça nüshalarda mevcuttur.

Parabol alanı ve eğrisel şekiller

Arşimet, parabol parçasının alanını tüketme yöntemi ile bulmuştu. Sâbit, bu hesabı farklı ve daha ekonomik bir yöntemle gerçekleştirdi; ayrıca paraboloid hacimleri için çalışmalar yaptı. Bu yöntemler, integral hesabı fikrine doğru ilerleyen bir yaklaşımın parçasıdır. Bununla birlikte Sâbit’in çalışması bugünkü anlamda integral hesabı değildir; onun yerine geometrik ve sınırlama (limit) mantığına dayanan bir yöntemdir. Torunu İbrâhim b. Sinan da bu konuda daha kısa ve elverişli ispatlar buldu. Eğrisel şekiller konusunda Ömer Hayyam’ın sonraki çalışmaları için Ömer Hayyam’ın buluşları yazısı bağlam sunar.

Statik: Karastun

Kitâb fi’l-karastûn (Eşitsiz Kollu Terazi Kitabı), terazinin matematiksel teorisini ele alır. Sâbit, bir terazinin kolunun ağırlığını da hesaba katarak dengenin koşullarını inceler ve kaldıraç ilkesini genelleştirir. Bu çalışma, Arşimet’in mekanik geleneğinin devamıdır ve Orta Çağ statik biliminin önemli örneklerinden biridir. Kitap Latinceye Liber karastonis adıyla çevrildi ve Avrupa’da Jordanus Nemorarius gibi mekanikçileri etkilemiş olabilir. Benû Mûsâ kardeşler ve Cezerî gibi mühendislik geleneği ile ilişkisi için Benû Mûsâ kardeşlerin hayatı yazısı okunabilir.

Titreşim kuramı ve astronomi

Sâbit’in en çok tartışılan astronomik fikri, ekinokslar noktasının ekliptik boyunca ileri-geri salındığını söyleyen titreşim (trepidation) kuramıdır. Batlamyus presesyonu tek yönlü ve sabit hızda kabul ediyordu. Müslüman astronomlar, gözlemlerdeki hızlanma ve yavaşlamaları açıklamak için titreşim kuramına yöneldi. Bu kuram, aslında gözlem hatalarının ve eski verilerin yanlışlığının bir yan ürünüydü. Kuram, Latin Avrupa’da “De motu octavae sphaerae” adlı eserle yaygınlaştı ve Kopernik zamanına kadar tartışıldı. Sonunda Tycho Brahe ve Kopernik bu kuramı reddetti. Bu örnek, bilimsel hatanın bile bilgi üretimini nasıl yönlendirdiğini gösterir. Güneş yılı ve gözlem geleneği için Battânî’nin buluşları yazısı okunabilir.

Çevirmen olarak katkısı

Sâbit’in düzelttiği Öklid ve Arşimet çevirileri, Arapça matematik literatürünün temelini oluşturdu. Daha sonra Latinceye çevrilen Elemanlar metinlerinin bir kısmı bu Arapça sürümlere dayandı. Dolayısıyla Sâbit’in çeviri katkısı, Avrupa’nın Yunan matematiğini yeniden öğrenmesinde dolaylı olarak etkilidir. Bu zincir için Yunan felsefesinin Arapçaya aktarılması ve Toledo Tercüme Okulu yazıları okunabilir.

Müzik, mantık ve diğer risaleler

Sâbit’in müzik kuramına ve oranlar bilgisine dair küçük risaleleri vardır. Müzikte aralıkların oranlarla ifadesi, onun oran kuramına ilgisini de yansıtır. Ayrıca mantık, ahlâk ve felsefe konularında kısa metinler yazdı. Bu eserlerin çoğu bugün kayıptır veya yalnızca adlarıyla bilinir. Mantığın İslam düşüncesindeki yeri için mantık ilmi yazısına bakılabilir. Sâbit’in geniş ilgi alanı, Abbâsî dönemi bilginlerinin disiplinler arası çalışma alışkanlığını yansıtır.

Etkisi: Doğu ve Batı

Doğu’da Sâbit’in eserleri Kâşî, Hayyam ve Tûsî gibi matematikçilerce okundu ve geliştirildi. Batı’da ise Thebit adıyla bilinen çevirileri 12. yüzyıldan itibaren dolaştı. Ancak Thebit adıyla dolaşan bazı Latince eserlerin Sâbit’e ait olup olmadığı tartışmalıdır. Titreşim kuramını anlatan “De motu octavae sphaerae” eserinin ona atfı da sorgulanmıştır. Bu belirsizlikler, Orta Çağ bilim eserlerinin aktarımında yazar atıflarının güvenilmezliğini bir kez daha gösterir.

Eleştirel değerlendirme

Sâbit b. Kurre’yi tek bir “buluş”la tanımlamak güçtür; çünkü onun gücü çok yönlülüğündedir. Titreşim kuramı gibi yanlış çıkan fikirler de bilimsel sürecin parçasıdır. Çalışmalarının birçoğu kaybolmuş, kalanların ise bir kısmı yalnızca Latince çevirilerden bilinir. Hayatı için Sâbit b. Kurre’nin hayatı yazısına bakılabilir. Aynı bilim çevresinden Benû Mûsâ için Benû Mûsâ kardeşlerin buluşları yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dostane sayılar nedir?

İki sayıdan her birinin kendisi hariç bölenlerinin toplamı diğerine eşitse bu sayılara dostane sayılar denir. 220 ile 284 en bilinen çifttir.

Sâbit teoremi ne söyler?

Belirli bir biçimdeki üç sayı asal olduğunda, bunlardan yapılan bir çiftin dostane sayı olduğunu söyler. Formülde 3·2^n − 1 türünden sayılar kullanılır. Bu formül yeni dostane sayı çiftleri bulmak için kullanıldı.

Titreşim (trepidation) kuramı doğru muydu?

Hayır, ekinoksların ileri-geri salınımı yönündeki bu kuram gerçeği yansıtmaz; presesyon tek yönlüdür. Ancak kuram Orta Çağ astronomisinde yaygın şekilde tartışıldı.

Statik alanında ne yaptı?

Eşit olmayan kollu terazi (karastun) ve denge ilkeleri üzerine yazdığı eser, mekaniğin erken dönem gelişimine katkıdır. Arşimet geleneğinin Arapça devamı olarak görülür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sâbit b. Kurre" maddesi; Régis Morelon, Thābit ibn Qurra: Œuvres d'astronomie, 1987; Roshdi Rashed, Thābit ibn Qurra: Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad, 2009; Francis J. Carmody, The Astronomical Works of Thabit b. Qurra, 1960

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →