Zerkâlî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Astronomiye Katkıları

Zerkâlî (Ebû İshâk İbrâhim b. Yahyâ en-Nakkâş ez-Zerkâlî, Latince adıyla Azarquiel, yaklaşık 1029-1100), 11. yüzyılda Endülüs’te yaşamış, Toledo merkezli rasat çalışmaları yürütmüş, usturlap ve ekuatorya gibi aletleri geliştirmiş, astronomik cetvelleriyle Avrupa’da da uzun süre kullanılmış bir astronomdur. Aletleri ve cetvelleri, İslam dünyası ile Latin Avrupa arasındaki bilim aktarımının en önemli örneklerinden biri kabul edilir.

Adı ve yaşadığı dönem

“Zerkâlî” nisbesi “mavi gözlü” anlamına gelen zerkāl kelimesinden gelir. “Nakkâş” lakabı ise onun metal oymacılığı veya alet işçiliği ile uğraştığını düşündürür. Doğum yılı kaynaklarda yaklaşık 1029 olarak verilir; vefat tarihi için ise 1087 ile 1100 arası farklı yıllar anılır. Bu tarih belirsizliği, dönemin biyografik kayıtlarının sınırlı olmasından kaynaklanır.

Zerkâlî, Endülüs’ün Toledo şehrinde yaşadı. 11. yüzyılda Endülüs, Emevî halifeliğinin dağılmasıyla küçük krallıklara (Tavâif-i mülûk) bölünmüştü. Toledo, bu dönemde Zünnûnî hanedanı altında bilim ve kültürün merkezlerinden biriydi. Hanedan, bilginleri koruyor, astronomi çalışmalarını destekliyordu.

Toledo’daki bilimsel çevre

Toledo’da Zerkâlî, Toledo kadısı ve tarihçi Sâid el-Endelüsî ile birlikte çalıştı. Sâid, Tabakātü’l-ümem adlı eseriyle milletlerin bilimlerini anlatan bir tarihçidir ve Zerkâlî’den övgüyle söz eder. Bu çevrede astronomi gözlemleri yapıldı, cetveller hazırlandı. Zerkâlî’nin gözlemleri, Toledo’da bir grup bilginin işbirliğiyle yürütüldü.

Daha sonra Hıristiyan krallıkların 1085’te Toledo’yu fethetmesiyle şehirdeki bilgi birikimi Latin dünyasına açıldı. Zerkâlî’nin eserleri, bu geçiş döneminde Latinceye çevrilen metinler arasında yer aldı. Kaynaklar, Zerkâlî’nin Toledo’nun fethinden önce veya hemen sonra Kurtuba’ya geçmiş olabileceğini ima eder; ancak bu konuda kesin bilgi yoktur.

Başlıca eserleri

• Toledo Tabloları (Zîcü’t-Tuleytula): Gezegen konumlarını hesaplamaya yarayan astronomik cetvellerdir. 12. yüzyılda Latinceye çevrilmiş ve Avrupa’da uzun süre kullanılmıştır.
• Safiha ez-Zerkâliyye (Zerkâlî usturlabı): Her enlemde kullanılabilen evrensel bir usturlap türüdür. Eserin açıklaması Latince ve Avrupa dillerine çevrilerek yayılmıştır.
• Ekuatorya (gezegen hesap aleti): Gezegenlerin konumlarını mekanik olarak bulmayı sağlayan aletin tasarımı üzerine yazdığı risaleler.
• Takvim ve su saati çalışmaları: Toledo’da yapılmış büyük su saatleriyle ilgili çalışmalar ona bağlanır.

Eserlerin tam listesi tartışmalıdır; bazı metinler yalnızca Latince çevirilerinden bilinir. Bu yüzden araştırmacılar çevirilerle Arapça nüshaları karşılaştırarak değerlendirme yapar.

Zerkâlî usturlabı

Usturlap, gök cisimlerinin yüksekliğini ölçmeye ve zamanı bulmaya yarayan, ortaçağın “bilgisayarı” sayılan bir alettir. Klasik usturlaplar belli bir enlem için hazırlanmış plakalarla çalışır. Zerkâlî’nin tasarladığı safiha ise tek bir plaka ile her enlemde kullanılabilirdi. Bu özelliği, seyahat eden gözlemciler ve denizciler için büyük kolaylık sağladı. Aletin ayrıntılı mekanizması Zerkâlî’nin buluşları ve bugüne etkisi yazısında anlatılmaktadır. Bilginlerin eserlerinde bu tür kaynakların nasıl işlendiğini görmek için İbn Baytar gibi Endülüslü isimlerin çalışma yöntemleri de karşılaştırmalı olarak okunabilir.

Güneş teorisi ve gözlemler

Zerkâlî’nin dikkat çeken bilimsel çabalarından biri Güneş’in “apoje” noktasının (yer merkezli modeldeki en uzak nokta) yıldızlara göre hareketi üzerine yaptığı gözlemlerdir. Bu gözlemler, uzun dönemli yıllık hareketin sabit olmadığını gösterdi. Bu bulgu, ekinoks noktalarının dönüşünü açıklayan “salınım” (trepidasyon) modelleri tartışmalarına katkı verdi. Bu tartışmalar yüzyıllar sonra Kopernik’in düşüncesinde de yer buldu.

Çağdaş ve sonraki bilginlerle bağ

Zerkâlî, doğuda yazılmış astronomi geleneğini batıya taşıyan halkalardan biridir. Bağdat’ta Bûzcânî, Meraga ve Şam’da İbnü’ş-Şâtır gibi isimler ayrı coğrafyalarda aynı bilimsel soruları sordu. Zerkâlî’nin yöntemleri, Endülüs’ten Mağrib’e ve Avrupa’ya yayıldı. Aynı geleneğin Osmanlı’daki uzantılarından birini görmek için Mirim Çelebi yazısına bakılabilir.

Eserlerinin Latinceye çevrilmesi

12. yüzyılda Toledo, Avrupa’nın en önemli çeviri merkezlerinden biri hâline geldi. Başpiskopos Raymond’un himayesinde Arapça bilim ve felsefe kitapları Latinceye aktarıldı. Bu faaliyetlerde Müslüman, Yahudi ve Hıristiyan çevirmenler birlikte çalıştı. Zerkâlî’nin cetvelleri ve alet kitapları da bu çalışmalar sırasında çevrilen metinler arasındaydı. Çeviriler sayesinde Arapça astronomi terimleri Avrupa dillerine yerleşti; “azimut”, “zenit” ve “nadir” gibi sözcükler Arapça kökenlidir. Bu kelimeler, bilimsel dilin ortak mirasını gösterir.

Zerkâlî’nin aletleri ve cetvelleri çevrilirken, çevirmenler orijinal Arapça açıklamaları genellikle kısaltır, bazı kısımları atlar veya yorumlarla genişletirdi. Bu yüzden Latince metinlerin Arapça aslından farkları olabilir. Araştırmacılar, bu farkları gidermek için iki dildeki nüshaları yan yana okur.

Bilim ve ibadet bağlantısı

Müslüman astronomlar için gökyüzü gözlemi, hem tabiat bilgisi hem de ibadet vakitlerinin ve kıblenin doğru bilinmesi için gerekliydi. Usturlap bu amaçla kullanılan aletlerin başındaydı. Güneşin yüksekliğinden namaz vakitleri, yıldızların konumundan gece vakitleri belirlenir; Mekke yönü ise coğrafi koordinatlardan hesaplanırdı. Zerkâlî’nin aleti, bu hesapları farklı şehirlerde aynı araçla yapma imkânı verdi.

Mirası

Zerkâlî’nin adı Ay’da bir krater (Arzachel) ile yaşatılır. Toledo Tabloları, Avrupa’da 12. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar gezegen konumlarını hesaplamada temel başvuru olmuştur. Alfonso X’in (X. Alfonso) adıyla anılan Alfonsin Tabloları da bir ölçüde Toledo geleneğinden beslenir. Bu etkileşim, bilginin dil ve din sınırlarını aşarak aktığının tipik bir örneğidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zerkâlî kimdir?

Zerkâlî, 11. yüzyılda Toledo’da yaşamış, Toledo Tabloları ve evrensel usturlabı ile tanınan Endülüslü astronomdur. Latince adı Azarquiel’dir.

Toledo Tabloları nedir?

Gezegenlerin konumlarını hesaplamak için hazırlanan astronomik cetvellerdir. 12. yüzyılda Latinceye çevrilmiş ve Avrupa’da uzun süre kullanılmıştır.

Zerkâlî usturlabının özelliği nedir?

Tek bir plaka ile her enlemde kullanılabilmesidir. Klasik usturlaplar ise her enlem için ayrı plaka gerektirir.

Zerkâlî ne zaman öldü?

Kaynaklarda 1087 ile 1100 arasında farklı yıllar verilir; kesin tarih bilinmemektedir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zerkâlî" md.; Sâid el-Endelüsî, Tabakātü'l-ümem; G. J. Toomer, "The Solar Theory of az-Zarqāl" (Centaurus); Julio Samsó, Islamic Astronomy and Medieval Spain

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →