İbnü’ş-Şâtır’ın Buluşları ve Bilime Katkıları

İbnü’ş-Şâtır’ın bilime katkısı; Batlamyus modelindeki ekuant düzeneğini ortadan kaldıran gezegen modelleri kurması, Ay için daha gerçekçi bir yörünge modeli geliştirmesi ve Şam’daki güneş saatiyle vakit hesabını gelişmiş alet teknolojisine taşımasıdır. Çalışmaları, 14. yüzyıl Şam’ında yapılan ve sonraki yüzyıllarda bilim tarihçilerinin dikkatini çeken özgün bir katkıdır.

Batlamyus modelinin sorunu

İbnü’ş-Şâtır’ın hayatı bölümünde belirtildiği gibi, onun temel meselesi Batlamyus’un gezegen modellerini düzeltmekti. Batlamyus, gezegenlerin hareketini açıklamak için “ekuant” adı verilen bir nokta kullanmıştı. Gezegenin hareketi bu noktadan bakıldığında düzgün görünürdü; ancak merkezden bakıldığında düzgün değildi. İslam astronomları, göksel hareketlerin düzgün dairesel olması gerektiği ilkesine aykırı bulduğu bu düzeneğe itiraz ettiler. Bu eleştiriler, Meraga ve Şam rasathane çevrelerinde yoğunlaştı.

Ekuantsız modeller

İbnü’ş-Şâtır, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn için ekuant kullanmayan modeller kurdu. Bunlar yalnızca dairesel hareketlerin birleşimiyle çalışan düzenekler olup gözlemleri en az Batlamyus modeli kadar iyi açıklıyordu. Özellikle Merkür modelinde, ekuant yerine birbirini destekleyen küçük epistiklerden (küçük daireler) oluşan bir sistem kurdu.

Bu yaklaşım, daha önce Meraga Rasathanesi’nde çalışan Nasîrüddîn-i Tûsî’nin geliştirdiği matematiksel gereçlere dayanır. Tûsî çifti denilen bu düzenek, iki dairenin hareketinin birleşerek doğrusal salınım ürettiği bir mekanizmadır. İbnü’ş-Şâtır bu aracı gezegen ve Ay modellerinde sistematik biçimde kullandı.

Ay modeli

İbnü’ş-Şâtır’ın Ay modeli, Batlamyus’un modelinde yer alan bir sorunu giderir. Batlamyus modelinde Ay’ın Dünya’ya uzaklığı, hesaplara göre iki katına kadar değişmekte, bu da Ay’ın görünür çapında gerçekte gözlenmeyen büyük farklar yaratmaktaydı. İbnü’ş-Şâtır’ın modelinde bu uzaklık değişimi çok daha makul seviyede kaldı ve gözlemlerle daha iyi uyum sağladı. Bu model, 16. yüzyılda Kopernik’in Ay modeliyle büyük benzerlik gösterir.

Kopernik ile benzerlikler ve tartışma

20. yüzyılın ortalarında Edward Kennedy ve çalışma arkadaşları, İbnü’ş-Şâtır’ın modelleri ile Kopernik’in De revolutionibus eserindeki modeller arasında matematiksel denklik bulunduğunu belirtti. Bunun nasıl gerçekleştiği konusunda farklı açıklamalar vardır: Bir görüşe göre, Bizans kaynakları aracılığıyla bu model Avrupa’ya ulaşmıştır; başka bir görüşe göre ise Kopernik problemi bağımsız olarak çözmüştür. Kesin bir belge olmadığı için “etkilemiş olabilir” ifadesi doğru olmakla birlikte “kesinlikle kopyalamıştır” demek yanlıştır.

Unutulmamalıdır ki İbnü’ş-Şâtır’ın sistemi Dünya merkezlidir. Güneş merkezli düzenin kuramsal fikri Kopernik’e aittir. Benzerlik, bireysel gezegen modellerinin geometrisindedir.

Güneş saati ve alet yapımı

Emevî Camii için yaptığı güneş saati, 1371 yıllarında tamamlandı. Saatin mili, Dünya’nın dönme eksenine paralel olacak biçimde tasarlandı. Bu sayede güneş saati, yılın her gününde güneş vaktini doğru gösterebiliyordu. Bu tasarım, hem Dünya’nın eksenini anlamayı hem de mimari bir yapıya bilimsel aracı yerleştirmeyi içerir. Kaynaklara göre bu yaklaşım, daha önceki düz mil saatlerine göre önemli bir ilerlemedir. Ayrıca pusula ve usturlap işlevlerini bir arada taşıyan çok amaçlı bir alet de tasarladığı belirtilir.

Merkür modelinin özelliği

Merkür, Batlamyus sisteminin en karmaşık gezegenidir; çünkü yörüngesinin dış merkezliliği ve hareketin düzensizliği ayrıca ele alınmak zorundadır. Batlamyus’un Merkür modeli, hem ekuantı hem de ek bir “çevre” hareketini içerir. İbnü’ş-Şâtır bu modelde, merkezin kendisini de küçük bir daire üzerinde hareket ettiren bir düzenek kullandı. Bu sayede ekuantı ortadan kaldırdı ve gözlemlerle uyumu korudu. Araştırmacılar, Merkür modelinin matematiksel olarak Kopernik’in modelinden nokta nokta aynı olduğunu hesaplamıştır. Bu hesapların doğruluğu bilim tarihçileri tarafından genel olarak kabul edilmiştir.

Eserdeki gezegen parametreleri, çağdaş rasat verileriyle karşılaştırıldığında sınırlı hatalar içerir; ancak İbnü’ş-Şâtır’ın amacı, yeni gözlemlerden çok mevcut gözlemleri daha iyi bir matematiksel çerçeveye oturtmaktı.

Önceki bilginlerle ilişkisi

İbnü’ş-Şâtır’ın çalışmaları sonuçta kopuk bir buluş değil, uzun bir birikimin sonucudur. Endülüs’te Zerkâlî‘nin aletleri, Bağdat’ta Bûzcânî’nin trigonometri çalışmaları ve Meraga’da Tûsî’nin geometri düzenekleri onun yöntemine zemin hazırlamıştır. Bu bağlantı, bilimin kolektif bir faaliyet olduğunu gösterir.

Sonraki bilginlere etkisi

İbnü’ş-Şâtır’ın modelleri, Osmanlı astronomi çevrelerinde de bilinirdi. Mirim Çelebi gibi Osmanlı bilginleri, Semerkant rasathanesi geleneği içinde astronomi çalışmalarını sürdürdü. Bu birikimin belirli bir bölümü, İbnü’ş-Şâtır’ın hesap yöntemleriyle ilişkilendirilebilir; ancak her kuşakta hangi eserin hangi doğrudan etkiyi yaptığı konusunda araştırmalar sürmektedir.

Değerlendirme

İbnü’ş-Şâtır’ın başarısı, gözlem ile kuramı birleştirmesinde yatar. Batlamyus’u reddetmeden onu düzeltti; ilke olarak eşit hareket kuralına sadık kaldı. Modellerin gerçek fiziksel anlamda doğru olup olmadığı tartışması, bugünkü gezegen hareketleri bilgimizle uyuşmaz; çünkü gerçek yörüngeler eliptiktir ve Güneş merkezlidir. Buna rağmen, eserin matematiksel zarafeti ve gözlemlerle uyumu bilim tarihi açısından kalıcı bir değer taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

İbnü’ş-Şâtır ekuantı neden kaldırdı?

Ekuant, düzgün dairesel hareket ilkesine aykırı bulunduğu için Müslüman astronomlar tarafından eleştirildi. İbnü’ş-Şâtır aynı gözlemleri yalnızca dairesel hareketleri birleştirerek açıkladı.

Tûsî çifti nedir?

İki dairesel hareketin birleşiminden doğrusal salınım elde edilmesini sağlayan geometrik düzenektir. Nasîrüddîn-i Tûsî geliştirmiş, İbnü’ş-Şâtır kullanmıştır.

İbnü’ş-Şâtır’ın modeli Güneş merkezli miydi?

Hayır, modelleri Dünya merkezliydi. Kopernik’le benzerlik bireysel gezegen modellerinin matematiksel yapısındadır.

Emevî Camii güneş saati hangi yıl yapıldı?

Yaklaşık 1371 yılında yapıldığı kabul edilir; asıl saat zamanla yok olmuş, sonradan kopyası yapılmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 5 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İbnü'ş-Şâtır" md.; İbnü'ş-Şâtır, Nihâyetü's-sûl fî tashîhi'l-usûl; E. S. Kennedy ve I. Ghanem (yay.), The Life and Work of Ibn al-Shatir; G. Saliba, A History of Arabic Astronomy

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →