Mısırlılar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

İlk Dönem: Leys b. Sa'd ve İmam Şâfiî
Tasavvuf: Zünnûn-ı Mısrî ve Sonrası
Eyyûbî ve Memlük Dönemi Âlimleri

Mısır, İslam ilim tarihinde Mekke ve Medine’den sonra en önemli merkezlerden biri olmuştur. İmam Şâfiî’nin son yılları, Leys b. Sa’d’ın fıkhı, İbn Hacer ve Süyûtî’nin hadis ve tefsir eserleri, Zünnûn-ı Mısrî’nin tasavvufu ve Ezher’in yetiştirdiği çok sayıda âlim bu mirası temsil eder.

İlk Dönem: Leys b. Sa’d ve İmam Şâfiî

Leys b. Sa’d (ö. 175/791), Mısır’da yetişmiş büyük bir fakih ve muhaddisti. İmam Mâlik’le çağdaş olan Leys’in fıkıh bilgisi, Mâlik’e kıyasla bazı konularda farklı yorumlar içerirdi. Şâfiî’nin onun için “Leys, Mâlik’ten daha fakihti, fakat arkadaşları onu ihmal etti” dediği rivayet edilir (Zehebî, Siyer). Leys’in mezhebi sonraki dönemlerde sistemleşemedi ve devam etmedi. Mısır’ın en büyük ilim şahsiyetlerinden biri İmam Şâfiî’dir (ö. 204/820). Mekke’de yetişen, Medine’de Mâlik’ten ders alan, Irak’ta Hanefî fıkhını inceleyen Şâfiî, 199/814’te Mısır’a yerleşti. Burada er-Risâle’nin yeni halini ve el-Ümm’ü yazdı; fıkhında “kavl-i cedîd” (yeni görüş) olarak anılan görüşleri Mısır’da şekillendi. Öğrencileri arasında el-Müzenî, er-Rebî’ b. Süleyman ve el-Büveytî yer alır. Şâfiî mezhebi Mısır’dan Şam, Hicaz, Yemen ve Güneydoğu Asya’ya yayıldı. Kabri bugün Kahire’de Karâfe mezarlığındadır ve ziyaret edilmektedir.

Tasavvuf: Zünnûn-ı Mısrî ve Sonrası

Zünnûn-ı Mısrî (ö. 245/859 civarı), Nubyalı asıllı olduğu rivayet edilen, Ahmim (Ahmîm) şehrinden bir mutasavvıftır. Tasavvufta marifet ve hâl ilmini sistemleştiren ilk isimlerden sayılır; “ma’rifet” konusundaki sözleri meşhurdur. Mısır’da Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî (ö. 656/1258), Tunus doğumlu olmakla birlikte İskenderiye’de yerleşmiş, Şâzelî tarikatını yaygınlaştırmıştır. Halefi Ebü’l-Abbâs el-Mürsî ve İbn Atâullah el-İskenderî (ö. 709/1309), “el-Hikem” adlı eseriyle İslam tasavvuf literatürünün en çok okunan kısa metinlerinden birini yazdı. Seyyid Ahmed el-Bedevî (ö. 675/1276) ve İbrahim ed-Desûkî gibi şahsiyetler halk arasında geniş bir takipçi kitlesi buldu. Bu isimlerin ahlak ve zikir odaklı öğretileri, Mısır’ın halk dindarlığına yön vermiştir. Mısır tasavvuf kültürü için Mısırlılar kültür ve gelenekleri yazısı okunabilir.

Eyyûbî ve Memlük Dönemi Âlimleri

Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde Kahire, İslam dünyasının hadis ve fıkıh başkenti haline geldi. İzzeddin b. Abdisselâm (ö. 660/1262), “Sultanü’l-ulemâ” lakabıyla anılan Şâfiî âlimdir; adaleti savunması ve yöneticilere karşı açık sözlülüğüyle bilinir. İbn Dakîk el-Îd (ö. 702/1302), Şâfiî-Mâlikî fıkhını ve hadis şerhçiliğini birleştiren büyük bir âlimdi. İbn Hacer el-Askalânî (ö. 852/1449), Buhârî’nin şerhi Fethu’l-bârî’nin müellifidir ve hadis ilminin son büyük otoritelerinden kabul edilir. Bedreddin el-Aynî (ö. 855/1451), Buhârî şerhi Umdetü’l-kārî’yi yazan Hanefî âlimdir. Celâleddin es-Süyûtî (ö. 911/1505), tefsir, hadis, tarih ve dil alanındaki yüzlerce eseriyle tanınır. İbn Haldun (ö. 808/1406), Tunus doğumlu olmakla beraber ömrünün son yıllarını Kahire’de geçirdi ve Mısır’da kadılık yaptı. Bu şahsiyetlerin ürettiği eserler, Osmanlı medreselerinde ve İslam dünyasının diğer bölgelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Mağrib bağlantısı için Mağribli âlimler yazısına bakılabilir.

Ezher Geleneği

970-972’de kurulan Ezher Camii zamanla Sünnî ilim merkezine dönüştü. Eyyûbîler döneminde Şiî eğitime son verilerek Şâfiî ve Mâlikî dersler yeniden canlandırıldı; Memlükler ve Osmanlılar zamanında Ezher’e vakıf gelirleri sağlandı. Ezher’in “rivâk” (yurt) sistemi, farklı bölgelerden (Mağrib, Hicaz, Hint, Cava, Türkistan) gelen öğrencileri ağırlıyordu. XIX. yüzyılda Hasan el-Attâr, Rıfâa et-Tahtâvî ve Muhammed Abduh gibi isimler Ezher’in modernleşmesine katkıda bulundu. 1961’de çıkarılan düzenleme ile Ezher’e tıp, mühendislik gibi bölümler eklenerek üniversite statüsü kazandı. Günümüzde Ezher, “Büyük İmam” unvanını taşıyan şeyhülezher tarafından yönetilir; dünya genelinden öğrenciler burada eğitim görür. Ezher, Eş’arî-Mâtürîdî akaid anlayışını ve dört Sünnî mezhebi esas alır.

Modern Dönem Âlimleri

Muhammed Abduh (ö. 1905), Ezher geleneğinden yetişen, İslam’ın modern dünyaya uyumunu savunan bir reformcu olarak tanınır; Risâletü’t-Tevhîd ve el-Menâr tefsirinin (öğrencisi Reşid Rıza ile) ortak kaleme alındığı çalışmaları vardır. Mahmud Şeltut (ö. 1963), Ezher şeyhi olarak mezhepler arası yakınlaşma çalışmalarına katkı verdi ve Şiî fıkhının da bir mezhep olarak öğretilmesini destekleyen fetvasıyla bilinir. Abdülhalim Mahmud (ö. 1978) ve Muhammed Mitvellî eş-Şa’râvî (ö. 1998), Kur’an tefsirini sade bir dille halka anlatan âlimlerdendir. Şa’râvî’nin televizyon tefsir dersleri geniş kitlelere ulaşmıştır. Bu şahsiyetlerin görüşleri hakkında farklı değerlendirmeler yapılabilir; aktarılan bilgiler, onların bilinen ilmî faaliyetleriyle sınırlıdır. Mısırlı Kur’an okuyucuları (kurrâ) da dünya çapında etkilidir.

Mısır İlim Geleneğinin Özellikleri

Mezhep çeşitliliği: Şâfiî, Mâlikî, Hanefî ve Hanbelî fıkhı bir arada okutulur.
Akaid: Eş’arî-Mâtürîdî çizgisi hâkimdir.
Tasavvuf bağı: Birçok âlim hem ilim hem tarikat bağı taşımıştır.
Yayıncılık: Bulak Matbaası (1820) ve sonraki yayınevleriyle klasik eserlerin basımı Mısır’da yaygınlaşmıştır.

Mısır’ın tarihî seyri için Mısırlılar tarihi, ilk dönem için Mısırlılar İslam’la nasıl tanıştı? ve günümüz için Mısırlılar günümüzde yazıları incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İmam Şâfiî Mısır’da mı vefat etti?

Evet; Gazze doğumlu olan Şâfiî, hayatının son yıllarını Mısır’da geçirdi ve 204/820’de Fustat’ta vefat etti, kabri Kahire’dedir.

Süyûtî hangi alanlarda eser verdi?

Tefsir, hadis, fıkıh, dil, tarih ve tasavvuf alanlarında yüzlerce eser yazdı; Tefsîrü’l-Celâleyn’in ikinci yarısı ve ed-Dürrü’l-mensûr bunlardandır.

Ezher’in ilim geleneğindeki rolü nedir?

Yaklaşık bin yıllık bir ilim kurumu olarak Sünnî dünyada hadis, fıkıh ve Arapça eğitiminin merkezlerinden biri olmuş, dünya çapında öğrenci yetiştirmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 19 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şâfiî", "Süyûtî", "İbn Hacer el-Askalânî", "Ezher" md.; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; Süyûtî, Hüsnü'l-muhâdara

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →