Mısırlılar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Valilikten Bağımsız Hanedanlara
Fatımîler Dönemi (969-1171)
Eyyûbîler ve Sünnî Yeniden Yapılanma

Mısır’ın İslam tarihi, Fustat’ta valilik döneminden başlayıp Tulunoğulları, Fatımîler, Eyyûbîler ve Memlüklerle zenginleşmiş, 1517’de Osmanlı idaresine girmiştir. Kahire, Abbasî sonrası İslam dünyasının siyasi ve ilmî merkezlerinden biri haline gelmiştir.

Valilikten Bağımsız Hanedanlara

Fetihten sonra Mısır, Râşidîn halifelerinin, ardından Emevîlerin ve Abbasîlerin valileri tarafından yönetildi. Abbasî halifelerinin zayıflamasıyla birlikte yerel hanedanlar güç kazandı. Ahmed b. Tolun, 868’de Mısır valisi olarak göreve geldi ve fiilen bağımsız Tulunoğulları devletini kurdu; Kahire yakınlarında bugün de ayakta olan İbn Tolun Camii’ni inşa etti (876-879). Ardından Ihşîdîler (935-969) Mısır’ı yönetti. Bu dönemde Mısır, Şam ve Hicaz üzerinde etkili olan merkezî bir güç haline geldi. Hicaz ile ilişkiler için Hicaz Arapları tarihi yazısına bakılabilir.

Fatımîler Dönemi (969-1171)

Kuzey Afrika’da kurulan İsmâilî-Şiî Fatımî devleti, Cevher es-Sıkıllî komutasında 969’da Mısır’ı fethetti ve yeni bir şehir olarak Kahire’yi kurdu. Kısa süre sonra Ezher Camii inşa edildi (970-972) ve burada Fatımî öğretisi okutulmaya başlandı. Mısır halkının büyük çoğunluğu Sünnî olduğundan, Fatımî yönetimi zamanında dinî çeşitlilik ve ilişkiler dengeli biçimde yürütüldü; Hristiyan ve Yahudiler arasından devlet görevlileri çıktı. Halife el-Hâkim bi-Emrillah dönemindeki sert uygulamalar (Kıyamet Kilisesi’nin yıkılması gibi) ve ekonomik krizler (Büyük Şidde, 1065-1072) ise bu dönemin tartışmalı yönleridir. Fatımîlerin kurduğu Dârü’l-ilim ve kütüphaneler ilmî hayata katkı sağlamıştır. Bu devletin zayıflamasıyla yönetim vezirlerin eline geçti.

Eyyûbîler ve Sünnî Yeniden Yapılanma

Nureddin Zengî’nin komutanı Selahaddin Eyyûbî (Salâhaddîn-i Eyyûbî), Mısır’da vezirliği devraldı ve 1171’de Fatımî halifeliğine son vererek Abbasî halifesi adına hutbe okuttu. Mısır böylece tekrar Sünnî çizgiye döndü. Selahaddin, Şâfiî ve Mâlikî medreseleri kurdu, Kahire Kalesi’ni inşa ettirdi. 1187’de Hıttin Savaşı’nda Haçlıları yenerek Kudüs’ü geri aldı. Eyyûbîler döneminde tasavvuf ve hadis ilmi gelişti, Şâzelî tarikatı gibi oluşumlar Mısır’da yayıldı. Selahaddin’in ölümünden sonra Eyyûbî hanedanı bölünse de, Mısır merkezli yönetim sürdü. Sultan es-Sâlih Necmeddin Eyyûb dönemi sonunda Memlük askerî sınıfı güç kazandı.

Memlükler Dönemi (1250-1517)

Memlükler, köle asıllı askerlerden devlet kuran bir yönetimdi. 1260’ta Ayn Câlût’ta Moğolları yendiler; 1258’de Bağdat’ın Moğollarca yıkılmasından sonra Abbasî halifelik makamı sembolik olarak Kahire’de yeniden kuruldu. Baybars, Kalavun ve Nasır Muhammed gibi sultanlar bu dönemin güçlü yöneticilerindendi. Memlükler Haçlı kalelerini (Akka, 1291) ele geçirerek bölgedeki Haçlı varlığına son verdiler. Kahire, bu dönemde İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biri haline gelerek hadis, fıkıh ve edebiyat alanlarında önde gelen âlimlere ev sahipliği yaptı. Mimarlık alanında Sultan Hasan Külliyesi, Kalavun Külliyesi gibi eserler yapıldı. Ayrıca 1348-49 civarındaki veba salgını nüfusu ciddi biçimde azalttı. Memlük sultanları Hicaz’a hac yolu güvenliğini ve hizmetlerini sağladı, Kâbe örtüsünü (kisve) Mısır’dan göndermeyi sürdürdü. Bu dönemin ilim dünyası için Mısırlı âlimler yazısı faydalıdır.

Osmanlı Dönemi ve Kavalalı Mehmed Ali

Yavuz Sultan Selim, 1517’de Ridaniye Savaşı’nı kazanarak Mısır’ı Osmanlı’ya kattı. Mısır, bir eyalet olarak yönetildi; Memlük emirleri yerel nüfuz gruplarını koruyarak etkili olmaya devam etti. XVIII. yüzyılda Mısır’da Memlük beylerinin gücü yeniden arttı (Ali Bey el-Kebîr). 1798’de Napolyon’un Mısır seferi, ülkeyi Batı ile doğrudan temasa soktu ve Mısır’da modernleşme sürecini hızlandırdı. 1805’te Kavalalı Mehmed Ali Paşa vali oldu; ordu, eğitim, tarım ve sanayi alanlarında reformlar yaptı, Mısır’ı fiilen özerk bir yönetime dönüştürdü ve hanedanı 1952’ye kadar sürdü. Kanalın açılışı (1869, Süveyş Kanalı) Mısır’ın stratejik önemini artırdı; 1882’de İngiliz işgali başladı. Bu dönemde Cemaleddin Afgānî, Muhammed Abduh gibi düşünürler, İslam’ın modern dünyada yeniden yorumlanması tartışmalarını başlattı.

Modern Dönem: Krallık, Cumhuriyet ve Dinî Kurumlar

1922’de Mısır bağımsızlığını kısmen elde etti; 1952’de Hür Subaylar hareketiyle krallık sona erdi ve 1953’te cumhuriyet ilan edildi. Cemal Abdülnâsır döneminde Ezher Üniversitesi devlet kontrolüne alınarak modernleştirildi (1961). Mısır, 1948-1973 arası İsrail ile çeşitli savaşlara girdi, 1979’da barış anlaşması imzaladı. Dinî alanda Ezher, Dâru’l-İftâ ve Evkaf Bakanlığı resmî kurumlar olarak etkili olmaya devam eder. 1928’de Hasan el-Bennâ tarafından kurulan Müslüman Kardeşler hareketi, siyasi ve toplumsal alanda farklı dönemlerde destek ve kısıtlama gördü. 2011 sonrasındaki siyasi gelişmeler ülkede ciddi tartışma ve değişimlere yol açtı. Bu konularda farklı değerlendirmeler bulunduğundan, tarafsız bir bakışla olguları aktarmak gerekir.

Tarih Boyunca Müslüman-Kıptî İlişkileri

Mısır tarihinin önemli bir boyutu, Müslüman ve Kıptî cemaatlerin bir arada yaşamasıdır. Çoğu dönemde Kıptîler idarî görevlerde (kâtiplik, maliye) rol aldı; bazı dönemlerde ise kısıtlamalar ve gerginlikler yaşandı. XIX. yüzyılın ikinci yarısında vatandaşlık eşitliği esas alındı; 1919 devriminde Müslüman-Kıptî birliği vurgusu öne çıktı. Bugün Mısır’da Kıptî Ortodoks, Katolik ve Protestan cemaatler yaşamaktadır. Bu çok yönlü tarihi anlamak için Mısırlılar İslam’la nasıl tanıştı? yazısı ve günümüz tablosu için Mısırlılar günümüzde yazısı okunabilir.

Önemli Dönüm Noktaları

639-642: İslam ordusunun Mısır’ı fethi.
969-972: Kahire ve Ezher’in kuruluşu.
1171: Eyyûbî yönetiminin başlaması ve Sünnî ilim hayatının canlanması.
1260: Ayn Câlût Zaferi.
1517: Osmanlı hâkimiyeti.
1805: Kavalalı Mehmed Ali’nin yönetime gelişi.
1952-1953: Cumhuriyet’in ilanı.

Mısır kültürünü ve gelenekleri için Mısırlılar kültür ve gelenekleri yazısı ayrıca incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ezher ne zaman kuruldu?

Fatımîler tarafından Kahire’nin kurulmasından (969) hemen sonra, 970-972 yıllarında inşa edildi; zamanla Sünnî ilim merkezine dönüştü.

Selahaddin Eyyûbî Mısır’da ne yaptı?

Fatımî hilafetine son verdi (1171), Sünnî mezhep eğitimini yeniden canlandırdı, medreseler kurdu ve Haçlılara karşı Mısır-Şam birliğini sağladı.

Memlükler neden önemlidir?

Moğolları Ayn Câlût’ta durdurdular (1260), Abbasî halifelik makamını Kahire’de sürdürdüler ve Haçlı varlığına son verdiler.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Haziran 2026 · Kaynaklar: Makrîzî, el-Mevâiz ve'l-i'tibâr (Hıtat); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mısır", "Ezher" ve "Memlükler" md.; İbn Tağrîberdî, en-Nücûmü'z-zâhire

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →