Sudanlılar Arasında Dinî Kültür, Gelenek ve Adetler

Sudanlıların dinî kültürü; Mâlikî fıkhı, khalwa adı verilen Kur’an okulları, çok sayıda sûfî tarikat, zikir halkaları, Mevlid kutlamaları ve Nil vadisinin Arap-Nubya karması geleneğiyle şekillenir. Sûfî şeyhler ve türbeler gündelik hayatın merkezindedir.

Mezhep ve Tarikatlar

Sudanlıların büyük çoğunluğu Sünnî Mâlikî mezhebine bağlıdır; bazı bölgelerde Şâfiî ve Hanefî etkiler de görülür. Tasavvuf hayatın içinde güçlüdür: Kâdirîyye (Sudan’ın en eski tarikatı), Şâziliyye, Sammaniyye (Mehdi’nin yetiştiği tarikat), Hatmiyye/Mirganiyye (Doğu ve Kuzey Sudan’da güçlü), İdrisiyye, Tîcâniyye (Batı’da) ve Ensar hareketi öne çıkar. Tarikat bağlılığı geleneksel olarak siyasi aidiyetle de bağlantılıydı: Ensar-Ümmet Partisi, Hatmiyye-Demokratik Birlik Partisi ile ilişkilendirilir. Son yıllarda Selefî akımlar da Hartum ve diğer kentlerde etkin hâle gelmiştir. Tarihî kökler için Sudanlıların İslam’la tanışması yazısına bakılabilir.

Khalwa: Kur’an Okulu ve Tekke

Khalwa, bir şeyhin etrafında kurulan ve Kur’an eğitimini, ahlaki terbiyeyi ve zikri birleştiren kurumdur. Öğrenciler (hawwara) yatılı olur, geceleri ateş etrafında Kur’an okur (ateş geleneği “nar”). Eğitim ücretsizdir ve toplumdan gelen bağışlarla yürütülür. Khalwa mezunları kadı, imam ve öğretmen olarak görev yapar. Funj döneminden beri süren bu kurum, XIX. yüzyılda Mısır yönetimi ve sonrasında İngiliz yönetiminin modern okullarıyla rekabet etti. Bugün hâlâ yaygındır ve yoksul ailelerin çocukları için önemli eğitim kanalıdır. Çocukların yatılı kalma şartları ve istismar iddiaları konusunda zaman zaman eleştiriler yapılır.

Zikir, Mevlid ve Türbeler

Omdurman’da Hamed en-Nil Türbesi’nde cuma günleri düzenlenen zikir halkası (hadra), şehrin en tanınan dinî gösterilerinden biridir. Derviş grupları yeşil, beyaz ve renkli cüppelerle dairesel zikir yapar. Kâdirîyye, Sammaniyye ve diğer tarikatlar kendi zikir günlerini düzenler. Mevlid, Sudan’ın en renkli dinî kutlamasıdır: şekerden “Arusa” (gelin) ve at üzerinde şövalye figürleri satılır, Kur’an hatimleri ve kasideler okunur. Evliya türbeleri (qubba) Nil vadisinde ve kırsalda yaygındır; halk dilek ve şifa için ziyaret eder. Bazı Selefî ve ıslahçı çevreler bu uygulamaları eleştirir; tarikat çevreleri ise bunları evliyaya saygı ve sevgi olarak görür.

Dil, Edebiyat ve Müzik

Sudan Arapçası (Sudani) Arapçanın Nubya, Beja ve diğer yerel dillerle etkileşen bir lehçesidir. Nubya, Beja (Bedawiye), Fur, Nuba ve diğer dillerde konuşan topluluklar vardır. Dinî şiir (madih, Peygamber övgüsü) geleneği güçlüdür ve zikir meclislerinde okunur. Müzikte haqiba (şarkı geleneği), tamburlu Nubya müziği ve dinî ilahiler bulunur. Tayeb Salih’in “Kuzeye Göç Mevsimi” romanı Sudan edebiyatının uluslararası tanınan eserlerinden biridir. Bu dil ve sanat zenginliği, ülkenin çok kültürlü yapısını yansıtır.

Gündelik Hayat, Giyim ve Mutfak

Erkekler uzun beyaz jallabiya ve imma (sarık) giyer; kadınlar renkli tobe (ince, uzun örtü) taşır. Tobe, Sudan kadınlarının kimliğini simgeleyen bir giysidir. Mutfakta ful medames (bakla), asida (hamur yemeği), kisra (ince ekmek), mulah (yahni) ve shaiyya (kızartılmış et) yaygındır. Kahve ve çay (zencefil ve tarçınlı jebena kahvesi) misafirperverliğin simgesidir. Sudanlıların misafire ikram anlayışı çok güçlüdür: kapıya gelen kişiye mutlaka yemek ve içecek sunulur. Ramazanda hilu mur (tatlı-acı bir içecek) iftarın vazgeçilmezidir.

Aile, Evlilik ve Toplumsal Hayat

Sudan’da aile bağları ve kabile dayanışması güçlüdür. Evlilik törenleri günlerce sürer: nikâh, kına gecesi, jirtig (gelin süsleme töreni) ve ziyafet. Duman banyosu (dukhan) kadınlara özgü bir güzellik ve evlilik hazırlığı geleneğidir. Cenaze bir an önce kaldırılır; kırk gün boyunca taziye ziyaretleri yapılır. Kadınların toplumsal rolü, bölge ve kabileye göre değişir; 1989-2019 dönemindeki “kamu düzeni” yasaları kadınların giyim ve hareket özgürlüğü konusunda tartışmalara yol açmıştır. 2019’dan sonra bu yasalar kaldırılmış, ancak dinî-sosyal yorumlar hâlâ farklıdır.

Kısaca Öne Çıkan Noktalar

• Mâlikî fıkhı ve çok sayıda sûfî tarikat dinî hayatı belirler.
• Khalwa, Kur’an eğitimi ve tekke işlevi gören köklü kurumdur.
• Omdurman’daki zikir halkası ve Mevlid kutlamaları Sudan’ın renkli dinî gelenekleridir.
• Tobe, jallabiya ve ful medames gündelik kültürün simgeleridir.
• Çok dilli ve çok kültürlü yapı, Sudan İslam’ının çeşitliliğini gösterir.

İlim insanları için Sudanlı âlimler, bugünkü durum için Sudanlılar günümüzde yazıları okunabilir.

Ramazan, Bayramlar ve Dinî Günler

Sudan’da Ramazan ayı toplumsal dayanışmanın en güçlü olduğu dönemdir. İftar sofraları sokaklarda kurulur: yoldan geçenlere yemek ve içecek ikram edilir (“iftar sokakta” geleneği). Camilerin dışında geniş halılar serilir, yolculara ve yoksullara yer açılır. Ramazan Bayramı (Eid el-Fitr) ve Kurban Bayramı (Eid el-Adha) büyük sevinçle kutlanır: çocuklar yeni elbiseler giyer, kahk (bayram kurabiyesi) ve tatlılar hazırlanır, kadınlar kına yakar. Hicri yılbaşı, Aşure, Miraç ve Mevlid dinî günlerdir. Bayram öncesi akrabalar arasında af dileme ve ziyaretleşme geleneği (ta’ayyud) önemlidir.

Dikkat Edilecek Noktalar

Sudan’daki dinî uygulamalar konusunda farklı akımlar farklı yaklaşımlar sergiler. Zikir halkaları, türbe ziyareti ve Mevlid gibi uygulamalar sûfî çevrelerde canlıyken, Selefî ve bazı ıslahçı çevreler bunları eleştirir. 1989-2019 döneminde devlet politikaları, dinî ifade biçimlerine etki etti; sûfî kurumlar zaman zaman desteklendi, zaman zaman kısıtlandı. Bugün çatışma ortamında dinî uygulamaların birçoğu zorlaşmıştır. Okurun her akımın görüşünü kendi kaynaklarından öğrenmesi ve yaşayan kişiler hakkında yorumdan kaçınması önerilir. Komşu Etiyopya Müslümanlarıyla karşılaştırma için Etiyopya Müslümanlarının dinî kültürü yazısı okunabilir.

Sanat, Mimari ve Kültürel Miras

Sudan’ın dinî mimarisi, Nil vadisi kerpiç camileri, Omdurman’daki Mehdi Kubbesi ve Hamed en-Nil Türbesi, Kassala’daki Hatmiyye Camii ve Suakin’in mercan taşı evleriyle zengindir. Suakin tarihî limanı UNESCO Dünya Mirası geçici listesindedir. Hat sanatı ve Arapça yazı, tarikat evlerinde ve camilerde süsleme olarak kullanılır. Sudan el sanatları arasında deri işçiliği, hasır örme, gümüş takı ve çömlekçilik gelenekleri bulunur. Meroe piramitleri ve Nubya kiliseleri İslam öncesi kültürün izlerini taşır; bu çok katmanlı miras bugün Sudan’ın ortak kültürel hafızasının parçasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Khalwa nedir?

Sudan’da geleneksel Kur’an okulu ve tekke işlevi gören kurumdur. Şeyhin yanında öğrenciler yatılı kalır, Kur’an ezberler, ahlak ve zikir eğitimi alır. Funj döneminden bu yana sürmektedir.

Sudan’da hangi tarikatlar yaygındır?

Kâdirîyye, Şâziliyye, Sammaniyye, Hatmiyye (Mirganiyye), İdrisiyye ve Tîcâniyye gibi tarikatlar yaygındır. Ensar (Mehdi’nin takipçileri) ise tarikat benzeri siyasi-dinî bir hareket olarak anılır.

Sudan’da mevlid nasıl kutlanır?

Rebiülevvel ayında Hartum ve Omdurman’da büyük alaylar, zikir halkaları, çocuklar için şekerden yapılmış “Arusa” (gelin) ve atlı figürler (şeker bebekler) satılır. Mevlid, toplumun en renkli dinî günlerinden biridir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sudan" maddesi; Heather J. Sharkey, Living with Colonialism; Jay Spaulding ve Stephanie Beswick (ed.), White Nile, Black Blood; Sean O'Fahey, Arabic Literature of Africa, Vol. 1

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →