Sudanlılar İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Sudan’da İslam, VII. yüzyıldaki Bakt Antlaşması ile başlayan temasların ardından Arap kabilelerinin Nil vadisine göçü, Hristiyan Nubya krallıklarının çöküşü, Funj Sultanlığı ve Darfur Sultanlığı’nın kuruluşu ve sûfî tarikatların yayılması yoluyla yüzyıllar içinde yerleşti. Süreç ağırlıklı olarak barışçıl ve kademeliydi.

Hristiyan Nubya Krallıkları

İslam öncesi Sudan’ın Nil vadisinde Napata ve Meroe krallıkları vardı; Hristiyanlık VI. yüzyılda Nubya’ya girdi ve Nobatia, Makuria ve Alodia (Alwa) krallıkları Hristiyan oldu. Makuria’nın başkenti Dongola idi. Bu krallıklar, Mısır’daki Müslüman yönetimle sınır boyunca temas içindeydi. Müslüman Arapların Mısır’ı fethinden (641) sonra güneye yaptıkları ilk seferler Nubya’nın direnişi nedeniyle başarısız oldu. Bunun sonucunda yaklaşık 651-652’de Bakt (Baqt) Antlaşması yapıldı: Nubya her yıl belirli sayıda köle gönderecek, karşılığında Mısır’dan buğday, kumaş ve diğer mallar alacaktı. Antlaşma iki taraf arasında yaklaşık altı asır boyunca barış ve ticaret düzeni sağladı. Bu temaslar sayesinde Müslüman tüccarlar Nubya’ya girdi. Komşu bölge için Etiyopya Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısı okunabilir.

Arap Kabilelerinin Göçü

IX-XIV. yüzyıllarda Arap kabileleri (Cüheyne, Rabîa ve diğerleri) Mısır’dan ve Kızıldeniz kıyısından Sudan’a göç etti. Altın madenleri ve ticaret yolları onları buraya çekti. Bu kabileler yerel Nubyalılar ve Beja halkıyla evlenerek karışık topluluklar (Ca’aliyyîn, Cuheyne, Şayqiyye vb.) oluşturdu. Bu karışma sonucu Nil vadisinin büyük bölümünde Arapça konuşan ve İslam’ı benimseyen bir toplum doğdu. Nubya’da Arap ve Nubya soylarının evliliği, anasoylu miras sistemini yavaş yavaş değiştirdi. Sudan halkının kendisini Arap soyundan görmesi bu dönüşüm sonucudur; modern araştırmalar ise genetik ve kültürel melezliğe dikkat çeker.

Makuria’nın Çöküşü ve Dongola

1317’de Dongola’da Müslüman bir hükümdar tahta çıktı. Dongola’daki saray camiye çevrildi (1317 tarihli bir kitabe bulunur). Hristiyan Makuria zamanla Müslüman Arap kabilelerinin etkisinde kalarak çözüldü. Alwa Krallığı ise Soba şehriyle birlikte 1500 civarında Funj güçleri tarafından yıkıldı. Bu dönüşümde şiddetli fetihten çok toplumsal ve siyasi çözülme etkili oldu: kiliseler zamanla terk edildi, camiler yapıldı ve Hristiyan halk kademeli olarak İslam’ı benimsedi. Bazı kalıntılar (Faras ve Dongola kiliseleri, duvar resimleri) Nubya Hristiyan sanatının ihtişamını bugün de göstermektedir.

Funj Sultanlığı (1504-1821)

1504 civarında Sennar’da kurulan Funj Sultanlığı, Mavi Nil çevresinde ve Kuzey Sudan’da hâkimiyet kurdu. Kurucuları Funj halkı (kökeni tartışmalı, kimi araştırmacılar Nilotik kimi Arap kökenli olduğunu öne sürer) idi. Sultanlık İslami kimlik üzerine kuruldu: hükümdarlar Müslüman unvan taşıdı, kadılar ve ulema saray hayatında yer aldı. Funj döneminde Mısır, Hicaz ve Mağrip’ten âlimler Sennar’a gelip medreseler kurdu. Abdallab (Abdullah Cemma) kabilesi Funj’un müttefikiydi ve kuzey bölgesinde yönetimi paylaştı. Sultanlık, Habeş ve Osmanlı ile ilişkiler kurdu; Osmanlı Mısır’ı üzerinden Sudan’a siyasi etkide bulundu. Funj dönemi ayrıca Sudan’da ulema ve sûfî şeyhlerin toplumsal otoritesinin yerleştiği çağdır.

Sûfîler ve Şeyhlerin Rolü

XVI-XVIII. yüzyıllarda Hicaz, Mısır ve Mağrip’ten gelen âlimler Sudan’da ilim halkaları kurdu. Şeyh Mahmud el-Araki (XVI. yüzyıl), Sudan’a Mâlikî fıkhını ve Kâdirîyye’yi getiren âlimler arasında anılır. Tâcüddin el-Behârî Bağdat’tan gelerek Kâdirîyye’yi yaydı (XVI. yüzyılın sonu). Şeyh İdris b. el-Erbab (öl. 1651) ve Hamed b. Ummer gibi yerel şeyhler Sudan halkı arasında saygı gördü. Şeyhler ayrıca khalwa (Kur’an okulu ve tekke) kurumlarını kurdu. Bu hocaların ve evliyaların mezarları (qubba) Nil vadisinde kümbetlerle işaretlidir ve halk ziyaret eder. Tabaqat Wad Dayf Allah (XVIII. yüzyıl) adlı biyografi eseri, Funj dönemi şeyhlerinin hayatlarını kaydeden başlıca yerel kaynaktır.

Darfur ve Batı Sudan

Batıda Darfur bölgesinde Daju ve Tunjur hanedanlarının ardından Keyra Sultanlığı (yaklaşık 1650-1916) kuruldu. Sultan Süleyman Solong (XVII. yüzyıl) İslam’ı devletin resmî dini yaptı ve ulema ile Hicaz’dan gelen hocaları destekledi. Darfur Sultanlığı, Sahra ticaret yolları ve Mısır’la bağlantılı Kırk Gün Yolu üzerinde önemli bir konuma sahipti. Darfur’dan hac kervanları Mekke’ye gider ve Sultanlık Kâbe örtüsü (kisve) göndermek gibi hayırlar yapardı. Batı Afrika’dan hacca giden Hausa ve Fulani gruplar Sudan’da yerleşerek “Fellata” topluluklarını oluşturdu. Bu bölgede İslam’ın yerleşmesi Fur, Masalit, Zaghawa ve Arap gruplar arasında farklı hızda gerçekleşti.

Kısaca Öne Çıkan Noktalar

• Bakt Antlaşması, Nubya ile Müslüman Mısır arasında uzun bir barış dönemi sağladı.
• Arap kabilelerinin göçü ve evlilikler, Nil vadisinin Arapça ve İslam kimliğini şekillendirdi.
• Hristiyan Nubya krallıkları zamanla çözüldü; dönüşüm büyük ölçüde kademeli oldu.
• Funj Sultanlığı ve ulema/sûfî şeyhler, İslam’ın kurumsallaşmasında belirleyici oldu.
• Darfur Sultanlığı batı Sudan’da İslam’ın merkezi oldu.

Sonraki tarihî gelişmeler için Sudanlıların tarihi, dinî kültür için Sudanlılar arasında dinî kültür yazıları incelenebilir.

Doğu Sudan, Beja ve Kızıldeniz Kıyısı

Doğu Sudan’da Kızıldeniz kıyısındaki Beja halkı, İslam’la erken temas kuran toplulukların başında gelir. Suakin limanı, hac yolculuğu ve ticaret rotasında önemli bir geçiş noktasıydı; Cidde ile bağlantısı sayesinde Hicaz’dan âlimler ve tüccarlar buraya geldi. Beja topluluklarının İslam’a girişi IX-XIV. yüzyıllarda gerçekleşti; kabile şeyhleri ve Arap soylu aileler bu sürecin taşıyıcılarıydı. Beja dilini koruyan toplulukların (Hadendowa, Beni Amer gibi) bugünkü dinî hayatında Hatmiyye tarikatı ve Mâlikî fıkhı etkilidir. Beja bölgesi, Sudan’da İslam’ın kıyıdan içe yayılmasına örnek bir güzergâhtır. Daha geniş Kızıldeniz çevresi için Somalililerin İslam’la tanışması yazısına bakılabilir.

Nuba Dağları ve Güney Sınır Kuşağı

Kordofan’daki Nuba Dağları ve Sudan’ın güney sınır kuşağında İslam’ın yayılması daha yavaş oldu. Nuba toplulukları uzun süre kendi geleneksel inançlarını korudu; kimi gruplar zamanla İslam’ı, kimileri Hristiyanlığı benimsedi. Sultanlıkların köle akınları nedeniyle bu bölgelerdeki ilişkiler gergindi. Bu durum, kuzey-güney ayrımının tarihsel zeminini oluşturan etkenlerden biri olarak görülür. Araştırmacılar bu sınır kuşağının dinî ve etnik çeşitliliğine dikkat çekerek, İslamlaşmanın Sudan’ın her yerinde aynı hızda ve aynı biçimde gerçekleşmediğini vurgular.

Sıkça Sorulan Sorular

Bakt Antlaşması nedir?

Mısır valisi Abdullah b. Sa’d b. Ebî Serh ile Nubya Krallığı Makuria arasında yaklaşık 651-652’de yapıldığı rivayet edilen barış ve ticaret antlaşmasıdır. Yüzyıllar boyunca iki taraf arasındaki ilişkiyi belirledi.

Funj Sultanlığı ne zaman kuruldu?

1504 civarında Sennar’da kuruldu ve 1821’e kadar sürdü. İslami kimliğini kuran ilk büyük Sudan devletidir; ulema ve sûfî şeyhlerle yakın ilişki içindeydi.

Sudan’da İslam nasıl yayıldı?

Arap kabilelerinin göçü ve evlilikler, Mısır’la ticaret, Hicaz ve Mısır’dan gelen âlimler ve sûfîler, Hristiyan Nubya krallıklarının zayıflaması ve yerel hükümdarların İslam’ı benimsemesiyle yavaş yavaş yayıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 19 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sudan" ve "Nübe" maddeleri; Yusuf Fadl Hasan, The Arabs and the Sudan; Lidwien Kapteijns, Mahdist Faith and Sudanic Tradition; Jay Spaulding, The Heroic Age in Sinnar

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →