Sudanlılar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Sudanlıların tarihi; Funj ve Darfur sultanlıklarının, 1821’deki Türk-Mısır fethinin, 1881’de başlayan Mehdi Devleti’nin, 1899’dan itibaren Anglo-Mısır idaresinin, 1956 bağımsızlığının ve ardından süren darbeler, iç savaşlar, Güney Sudan’ın ayrılışı ve 2023’te patlak veren çatışma gibi olayların tarihidir. İslam, bu sürecin siyasi ve toplumsal hayatındaki belirleyici unsurlardan biridir.

Türk-Mısır Yönetimi (1821-1885)

1821’de Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın oğulları İsmail ve İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Sudan’ı ele geçirdi. Funj Sultanlığı fiilen son buldu. Osmanlı adına Mısır yönetimi, Hartum’u başkent yaptı. “Turkiyya” olarak anılan bu dönemde vergiler ağır, köle ticareti yaygındı. Bazı Sudanlılar yönetimde görev aldı; ulema devlet kadılarına dönüştürüldü ve geleneksel şeyhlerin otoritesi sınırlandı. Mısır yönetimi, yerel sûfî tarikatlarla zaman zaman uzlaşma, zaman zaman gerilim içinde yaşadı. Hatmiyye (Mirgani) ailesi Türk-Mısır yönetiminin yanında yer alırken Sammaniyye şeyhleri muhalefet merkezi oldu. Bu dönemin ağır vergi ve baskıları, Mehdi hareketinin zeminini hazırladı.

Mehdi Devleti (1881-1898)

Muhammed Ahmed b. Abdullah (1844-1885), Dongola bölgesinde bir tekne yapımcısı ailesinde doğdu; Sammaniyye tarikatında eğitim aldı. 1881’de Aba Adası’nda kendisini Mehdi ilan etti ve Türk-Mısır yönetimini “Turk” yani yabancı ve gayrişer’i olarak niteleyerek cihad çağrısı yaptı. 1883’te Şeykan’da Hicks Paşa’nın ordusunu yendi; Ocak 1885’te Hartum’u aldı ve General Gordon öldürüldü. Muhammed Ahmed aynı yıl vefat etti; yerini Halife Abdullahi et-Taaişi aldı. Omdurman’dan yönetilen devlet, şeriata dayalı bir düzen kurmaya çalıştı, fakat iç çatışmalar, kıtlık ve savaş yıpratıcıydı. Mehdi’nin dini yorumu, sûfî çevrelerin bir kısmınca desteklenirken bir kısmınca eleştirildi. Hareketin tarihî değerlendirmesi, kimine göre bir ıslah ve bağımsızlık hareketi, kimine göre baskıcı bir rejim olarak farklılık gösterir.

Anglo-Mısır İdaresi (1899-1956)

1898’de Kitchener komutasındaki Anglo-Mısır ordusu Omdurman Savaşı’nda Mehdi ordusunu yendi. 1899’dan itibaren Sudan, İngiltere ve Mısır’ın ortak yönettiği “Kondominyum” oldu; fiilî yönetim İngilizlerin elindeydi. İngilizler Hartum’da Gordon Kolejini kurdu, geleneksel dinî önderlerle uzlaşma yoluna gitti: Mehdi’nin oğlu Abdurrahman el-Mehdi Ensar hareketinin başı olarak, Seyyid Ali el-Mirgani ise Hatmiyye’nin başı olarak tanındı. Güney Sudan’a ise “Kapalı Bölgeler” politikası uygulandı: Arapça ve İslam’ın güneye yayılması engellendi, Hristiyan misyonerlere izin verildi. Bu ayrım, kuzey ve güney arasındaki sonraki çatışmaların tarihsel nedenlerinden biri olarak tartışılır.

Bağımsızlık ve İlk İç Savaş

1 Ocak 1956’da Sudan bağımsız oldu. Ensar’ın Ümmet Partisi ve Hatmiyye’nin desteklediği Ulusal Birlik Partisi siyasetin iki ana kutbuydu. 1955’te başlayan Güney’deki isyan (Anyanya) ilk iç savaşa dönüştü (1955-1972). 1958’de General İbrahim Abbud’un darbesi, 1964’te halk ayaklanması, 1969’da Cafer Numeyri’nin darbesi yaşandı. 1972 Addis Ababa Anlaşması güneye özerklik tanıdı. Sudan siyasetinde askerî darbeler ve sivil dönemler birbirini izledi. Dinî-sûfî kurumlar (Ensar, Hatmiyye, Muslim Brotherhood benzeri akımlar) siyasetle iç içe oldu.

Numeyri, Beşir ve İkinci İç Savaş

Numeyri 1983’te “Eylül Kanunları” ile şer’i ceza hukukunu uyguladı. Bu karar Güney’de yeni isyanı (SPLA) başlattı ve ikinci iç savaş (1983-2005) çıktı. 1985’te Numeyri devrildi. 1989’da Ömer el-Beşir önderliğinde askerî darbe yapıldı; Hasan et-Turabi’nin Ulusal İslami Cephe’si rejime ideolojik yön verdi. 1990’larda İslami bir devlet kurma politikaları izlendi ve ülke uluslararası izolasyonla karşılaştı. 2003’te Darfur’da isyan çıktı ve ağır insani kriz yaşandı; Uluslararası Ceza Mahkemesi Beşir hakkında tutuklama kararı çıkardı. 2005 Kapsamlı Barış Anlaşması iç savaşı bitirdi, 2011’de Güney Sudan referandumla ayrıldı. Bu olayların yorumlanması hem Sudan içinde hem uluslararası düzeyde farklı bakış açılarına konu olur.

2018-2019 Devrimi ve Sonrası

Aralık 2018’de ekmek fiyatı protestosuyla başlayan halk hareketi, Nisan 2019’da Beşir’in devrilmesiyle sonuçlandı. Askerî ve sivil unsurlardan oluşan bir geçiş yönetimi kuruldu. Ekim 2021’de ordunun müdahalesiyle geçiş süreci kesintiye uğradı. Nisan 2023’te Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri arasında çatışma başladı; Hartum, Darfur ve diğer bölgelerde milyonlarca kişi yerinden edildi, binlerce kişi hayatını kaybetti. BM, krizi dünyanın en büyük insani krizlerinden biri olarak tanımladı. Çatışmanın seyri hızla değiştiğinden bu yazıda detaylı güncel veriler yerine genel çerçeve sunulmuştur; güncel bilgi için BM ve bağımsız haber kaynakları izlenmelidir.

Kısaca Kronoloji

• 651-652: Bakt Antlaşması.
• 1504-1821: Funj Sultanlığı.
• 1821: Türk-Mısır fethi.
• 1881-1898: Mehdi Devleti.
• 1899-1956: Anglo-Mısır idaresi.
• 1956: Bağımsızlık.
• 1983-2005: İkinci iç savaş.
• 2011: Güney Sudan’ın ayrılması.
• 2019: Beşir’in devrilmesi.
• 2023: Ordu ile HDK arasında çatışma.

Başlangıç dönemi için Sudanlıların İslam’la tanışması, bugünkü durum için Sudanlılar günümüzde yazıları incelenebilir.

Ekonomi ve Toplumsal Dönüşüm

Sudan ekonomisi tarihî olarak tarım, hayvancılık, ticaret ve altına dayanıyordu. Cezire Projesi (1925’te başlatılan büyük sulama programı) pamuk üretimiyle Sudan’ı İngiliz tekstil sanayisinin tedarikçisi yaptı. Bağımsızlıktan sonra petrol keşfi (1990’lar) ekonomiyi dönüştürdü; 2011’de Güney Sudan’ın ayrılmasıyla petrol gelirlerinin büyük kısmı kaybedildi. Ekonomik krizler, enflasyon ve borçlar, 2018 protestolarının ana nedenleri arasındaydı. Dinî vakıflar, zekât kurumları ve sûfî topluluklar tarihsel olarak sosyal yardımın önemli kanallarıydı. Bu başlıklar için Somalililerin tarihi yazısı bölgesel bir karşılaştırma imkânı verir.

Tarih Okumasında Dikkat Edilecekler

Sudan tarihinin yorumları çok katmanlıdır. Mehdi Devleti kimine göre bağımsızlık ve ıslah hareketi, kimine göre baskıcı bir yönetim olarak okunur. Kuzey-güney ayrımının kökeni sömürge politikalarına, köle ticaretine, Arap-Afrika kimlik tartışmalarına ve ekonomik eşitsizliğe bağlanır. Darfur çatışmaları ve 2023 savaşı hakkında sorumluluk konularında taraflar farklı anlatılar sunar. Okurun akademik kaynaklara (Holt ve Daly, Sharkey, Douglas Johnson, Alex de Waal), BM raporlarına ve yerel seslere birlikte başvurması önerilir. Bu yazıdaki rakamlar ve tarihler yaklaşık değerlerdir.

Sudan’ın daha geniş Nil havzası bağlamı için Etiyopya Müslümanlarının tarihi yazısı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mehdi hareketi nedir?

Muhammed Ahmed b. Abdullah’ın (1844-1885) 1881’de kendisini Mehdi ilan ederek Türk-Mısır yönetimine karşı başlattığı ıslah ve direniş hareketidir. 1885’te Hartum’u aldı; hareket 1898’de Omdurman Savaşı’nda yenildi.

Sudan ne zaman bağımsız oldu?

1 Ocak 1956’da Anglo-Mısır idaresinden bağımsızlığını kazandı. Daha sonra askerî darbeler, iç savaşlar ve 2011’de Güney Sudan’ın ayrılması yaşandı.

Sudan’da son dönemde ne oldu?

2019’da Ömer el-Beşir yönetimi halk hareketiyle sona erdi. Ekim 2021’de askerî müdahale oldu, Nisan 2023’te ordu ile Hızlı Destek Kuvvetleri arasında çatışma başladı ve geniş bir insani kriz doğdu. Gelişmeler hızla değişmektedir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sudan" ve "Mehdîlik" maddeleri; P. M. Holt ve M. W. Daly, A History of the Sudan; Heather J. Sharkey, Living with Colonialism; Birleşmiş Milletler Sudan raporları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →