Somalililer Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Sultanlıklar Dönemi
Sömürge Paylaşımı
Seyyid Muhammed Abdullah Hasan ve Derviş Hareketi

Somalilerin tarihi; Adal, Ajuran, Geledi ve Majerteen gibi sultanlıkların, Seyyid Muhammed Abdullah Hasan’ın yirmi yıllık sömürge karşıtı direnişinin, Britanya, İtalya ve Fransa’nın paylaşım dönemine, 1960’daki bağımsızlığın, Siad Barre rejiminin ve 1991’den itibaren süren iç savaş ve devlet yeniden inşa çabalarının hikâyesidir.

Sultanlıklar Dönemi

XVI. yüzyıl sonrasında Adal Sultanlığı zayıfladı. Hint Okyanusu kıyısında Ajuran Sultanlığı (XIV-XVII. yüzyıllar) Mogadişu’dan Merka’ya uzanan bir deniz ticaret devleti olarak varlığını sürdürdü. XVII-XIX. yüzyıllarda Geledi Sultanlığı (Afgoye çevresinde), Majerteen Sultanlığı (Kuzeydoğu), Hobyo Sultanlığı ve Warsangali Sultanlığı gibi yapılar ortaya çıktı. Zanzibar Sultanlığı, XIX. yüzyılda Somali’nin güney kıyılarında nüfuz kurdu. Bu dönemde Mogadişu ve Brava (Barawa), Swahili kıyısının kuzey ucundaki Müslüman şehirler olarak ticarette önem kazandı. Daha erken dönem için Somalililerin İslam’la tanışması yazısı okunabilir.

Sömürge Paylaşımı

XIX. yüzyılın sonunda Avrupa devletleri Afrika Boynuzu’nu paylaştı. İngiltere kuzeyde Somali Protektorası’nı (1884-1887’den itibaren), İtalya güneyde İtalyan Somalisi’ni (1889’dan itibaren), Fransa Cibuti’yi (Fransız Somalisi), Etiyopya ise Ogaden bölgesini kontrol etti. Kenya’nın kuzeyi İngiltere tarafından Kenya’ya bağlandı. Bu paylaşım Somali halkını beş farklı yönetim altına böldü ve “Büyük Somali” fikrinin milliyetçi dayanağı oldu. Beş köşeli Somali bayrağındaki yıldızın beş bölgeyi temsil ettiği söylenir.

Seyyid Muhammed Abdullah Hasan ve Derviş Hareketi

Seyyid Muhammed Abdullah Hasan (1856-1920) Salihiyye tarikatına bağlı bir dinî önder ve şairdir. Mekke’de tarikat eğitimi aldı ve 1899’da Somali’ye dönerek İngiliz, İtalyan ve Habeş yayılmasına karşı Derviş hareketini başlattı. Hareket on dokuz yıldan fazla sürdü, yüz binlerce kişinin hayatına mal oldu. İngilizler 1920’de hava bombardımanı da kullanarak Derviş devletini yıktı. Seyyid, aynı yıl vefat etti. Şiirleri ve mektupları Somali edebiyatının klasikleri arasındadır. Hareketin dinî karakteri ve tarikat bağlantıları, onun tarihte hem bağımsızlık sembolü hem de tartışmalı bir lider olarak yorumlanmasına yol açmıştır; Somali hafızasında ise ulusal kahraman olarak saygı görür.

Bağımsızlık ve Demokratik Dönem (1960-1969)

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Somali bölgeleri BM vesayeti ve İngiliz yönetimi altına girdi. 26 Haziran 1960’ta İngiliz Somalisi, 1 Temmuz 1960’ta İtalyan Somalisi bağımsız oldu ve iki bölge birleşti. Çok partili parlamenter sistem kuruldu. Bu dönem, klan temelli siyaset, Ogaden ve Kenya’nın kuzeyindeki Somalilerin statüsü ve komşularla sınır sorunları nedeniyle gerilimliydi. 1969’da Cumhurbaşkanı Abdirashid Ali Shermarke’nin suikastı sonrası General Siad Barre darbe yaptı.

Siad Barre Dönemi ve İç Savaş

Siad Barre (1969-1991) “bilimsel sosyalizm” ilan etti ve Sovyetler Birliği’yle ittifak kurdu. 1972’de Somali dili için Latin alfabesi resmen kabul edildi ve okuryazarlık kampanyaları yürütüldü. 1977-1978 Ogaden Savaşı’nda Etiyopya’ya yenilince ittifak ABD’ye kaydı. 1980’lerde rejim muhalif klanlara karşı sert politikalar uyguladı; özellikle kuzeyde 1988’de büyük yıkım yaşandı. Ocak 1991’de Barre devrildi, ardından klan temelli silahlı gruplar arasında iç savaş patlak verdi. 1991-1992 kıtlığı yüz binlerce kişinin ölümüne yol açtı. 1992-1995 yıllarında BM ve ABD müdahalesi (UNOSOM) sonuçsuz kaldı. 1991’de kuzeyde Somaliland kendini bağımsız ilan etti; 1998’de kuzeydoğuda Puntland özerk yönetim olarak kuruldu.

Geçiş Hükümetleri ve Federal Yapı

2000’li yıllarda Geçiş Ulusal Hükümeti ve Geçiş Federal Hükümeti kuruldu, ancak etkili olamadı. İslam Mahkemeleri Birliği, 2006’da Mogadişu’nun büyük bölümünü kontrol etti; Aralık 2006’da Etiyopya müdahalesiyle dağıtıldı. Bunun ardından ortaya çıkan Eş-Şebab, silahlı bir örgüt olarak güç kazandı. Afrika Birliği Somali Misyonu (AMISOM) ve Somali ordusu Eş-Şebab’ı kentlerden çıkardı. 2012’de geçici Federal Anayasa kabul edildi ve federal bir yapı kuruldu: Güneybatı, Cubaland, Hirshabelle ve Galmudug gibi federal üye devletler oluşturuldu. Somali, Türkiye ile yakın ilişki geliştirdi; 2011 kıtlığı sırasında Türk yardımı ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Mogadişu ziyareti ikili ilişkilerin dönüm noktası oldu.

Tarihsel Değerlendirme

Somali tarihi, klan temelli toplumsal yapı ile modern ulus devletin uyumlandırılması sorununu yansıtır. Aynı dil, aynı din ve ortak şiir geleneği Somalilere güçlü bir kültürel kimlik sağlarken, siyasi birliğin kurulması zor olmuştur. İslam, toplumun ortak paydası olarak devlet, hukuk ve eğitimin her aşamasında yer alır. Bu çok katmanlı tarihin dinî ve kültürel yönü için Somalililer arasında dinî kültür ve Somalili âlimler yazıları, bugünkü durum için Somalililer bugün yazısı incelenebilir.

Kısaca Kronoloji

XIII-XVI. yüzyıl: Ifat ve Adal sultanlıkları.
1529-1543: Ahmed Gurey’in Habeşistan seferleri.
1884-1889: Avrupa devletlerinin kıyılarda yerleşmesi.
1899-1920: Seyyid Muhammed Abdullah Hasan’ın direnişi.
1960: Bağımsızlık ve birleşme.
1969-1991: Siad Barre dönemi.
1991: Siad Barre’nin devrilmesi ve iç savaş.
2012: Geçici Federal Anayasa.

Diaspora ve Çağdaş Etkiler

İç savaştan kaçan Somalililer Kenya, Etiyopya, Yemen, Birleşik Krallık, ABD, İskandinav ülkeleri ve Türkiye gibi pek çok ülkeye dağıldı. Dadaab (Kenya) dünyanın en büyük mülteci kamplarından biri oldu. Diaspora, hem ekonomik havaleler hem de siyasi ve kültürel faaliyetlerle Somali’nin geleceğinde rol oynar. Somali diasporasından birçok kişi son yıllarda ülkeye dönerek hükümette ve iş dünyasında görev almıştır. Bu hareketlilik, Somali tarihinin yalnızca ülke sınırları içinde değil küresel bağlamda yazılması gerektiğini gösterir.

Tarih Okumasında Dikkat Edilecekler

Somali tarihi büyük ölçüde sözlü kaynaklara, şecerelere ve sömürge arşivlerine dayanır. Yazılı yerel kaynaklar sınırlı olduğundan, olaylar farklı anlatılarla aktarılabilir. Klan ve bölge temelli anlatılar, tarihî olayların yorumunu etkileyebilir. Bu nedenle I. M. Lewis, Abdi Samatar ve Said Samatar gibi araştırmacıların çalışmalarını karşılaştırmalı okumak, yaşayan kişiler ve güncel siyasi çekişmeler konusunda ise tarafsız dil kullanmak önemlidir.

Somali tarihini anlamak için komşu bölgelerle ilişkileri de hatırlamak gerekir; örneğin Etiyopya Müslümanlarının tarihi yazısı Afrika Boynuzu’ndaki ortak geçmişi tamamlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Seyyid Muhammed Abdullah Hasan kimdir?

1856-1920 yılları arasında yaşamış, Salihiyye tarikatına mensup, İngiliz, İtalyan ve Habeş kuvvetlerine karşı yirmi yıl boyunca direniş yürütmüş Somalili dinî ve siyasi liderdir. İngilizler ona “Mad Mullah” demiştir; Somalililer ise onu bağımsızlık kahramanı sayar.

Somali ne zaman bağımsız oldu?

26 Haziran 1960’ta İngiliz Somalisi, 1 Temmuz 1960’ta İtalyan Somalisi bağımsızlığına kavuştu ve iki bölge birleşerek Somali Cumhuriyeti’ni kurdu.

Somaliland nedir?

1991’de Somali’den ayrıldığını ilan eden, kendi yönetimi bulunan ancak uluslararası alanda genel olarak tanınmayan kuzeybatıdaki bölgedir. Somali Federal Hükümeti bölgeyi kendi topraklarının parçası sayar.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Somali" maddesi; I. M. Lewis, A Modern History of the Somali; Abdi Samatar, The Somali Challenge; Somali Federal Anayasası (2012, geçici)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →