Sudanlılar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Sudan’ın âlimleri; Funj döneminde Mahmud el-Araki ve Tâcüddin el-Behârî gibi Kâdirîyye’yi getiren hocalar, Tabakat müellifi Vad Dayfullah, Sammaniyye şeyhi Ahmed et-Tayyib, Mehdi Muhammed Ahmed, Hatmiyye’nin kurucu ailesi Mirganiler ve XX. yüzyılın modernist düşünürlerinden oluşan zengin bir kadrodur.

Funj Çağı: Kâdirîyye’nin Gelişi

XVI. yüzyılda Mısırlı âlim Mahmud el-Araki Sudan’a gelip Mâlikî fıkhını öğretti. Bağdat’tan gelen Tâcüddin el-Behârî Kâdirîyye tarikatını yaydı; Funj hükümdarlarından saygı gördü. Onun öğrencisi Şeyh İdris b. el-Erbab (öl. 1651) Sudan’ın en tanınan yerli evliyalarından biridir. Bu dönemde Sudan’da Mâlikî fıkhına dair risaleler yazıldı, hukuk belgeleri Arapça kayda geçti. Hocalar Mekke, Medine ve Kahire’de eğitim alıp yerel khwalaları kurdu. Süreç hakkında daha geniş bilgi için Sudanlıların İslam’la tanışması yazısı okunabilir.

Tabakat ve Sudan Biyografi Geleneği

Muhammed Nur b. Dayfullah (1727-1809) Kitâbü’t-Tabakāt fî Hālâti’l-Evliyâ ve’s-Sâlihîn ve’l-Ulemâ ve’ş-Şuarâ fi’s-Sûdân adlı eserini yazdı. Eser, Funj döneminde yaşayan yaklaşık 270 âlimin, şeyhin, şairin ve evliyanın biyografisini içerir. Metin, Sudan’ın kültürel ve dinî tarihi için en önemli yerli kaynaktır. Dayfullah’ın biyografi geleneği, sonraki dönemlerde Sudan’da tarih yazımının biçimini şekillendirdi. Eserde sûfî şeyhlerin mucizeleri (keramet) kadar fıkıh bilgileri, hukuk uygulamaları ve toplumsal ilişkiler de yer alır; bu nedenle tarihçiler eseri hem tarihsel kaynak hem halk dindarlığı belgesi olarak okur.

Sammaniyye ve Mehdi Muhammed Ahmed

Şeyh Ahmed et-Tayyib b. el-Beşir (1742-1824), Sammaniyye tarikatını Sudan’a getiren ve yayan şeyhtir. Onun torunu Şeyh el-Kureşi vad ez-Zeyn, Muhammed Ahmed’in hocasıydı. Muhammed Ahmed (1844-1885), Sammaniyye çevresinde eğitim aldı, zühd hayatı yaşadı ve 1881’de Mehdi ilan etti. Yazılarında ve mektuplarında dinî yenilenme, adalet ve yönetim konuları öne çıkar. “Ratib” adlı dua kitabı Ensar mensupları tarafından okunur. Mehdi’nin fikirleri Sudan ve İslam dünyasında hem destek hem eleştiri gördü: bazı Osmanlı ve Mısır âlimleri mehdilik iddiasını reddetti. Mehdi’nin oğlu Abdurrahman el-Mehdi (1885-1959) ise Ensar hareketini modernleştirdi ve siyasi parti düzeyine taşıdı.

Hatmiyye ve Mirgani Ailesi

Muhammed Osman el-Mirgani el-Hatm (1793-1853), Hicaz’da Ahmed b. İdris’in öğrencisiydi ve Hatmiyye (Mirganiyye) tarikatını kurdu. Tarikat Doğu Sudan, Eritre ve Kuzey Sudan’da güçlendi. Oğulları Muhammed Hasan ve Seyyid Ali el-Mirgani (1879-1968) tarikatı yönetti; Seyyid Ali, Anglo-Mısır döneminde ve bağımsızlıktan sonra Sudan siyasetinde etkili oldu. Hatmiyye çevresi Mısır’a yakın durdu ve Ulusal Birlik Partisi / Demokratik Birlik Partisi ile ilişkilendirildi. Kassala’daki Hatmiyye merkezi ve camisi bölgenin başlıca dinî yapılarındandır. Aile, tarikat hiyerarşisi ve soy iddiaları nedeniyle zaman zaman tartışmalara konu olmuştur.

XX. Yüzyıl: Reformcular ve Düşünürler

• Babiker Bedri (1861-1954): Sudan’da kız çocuklarının eğitimi ve modern okul hareketinin öncüsü olarak tanınır. Hatıraları, XIX-XX. yüzyıl Sudan toplumunu anlatan değerli bir kaynaktır.
• Mahmud Muhammed Taha (1909-1985): Cumhuriyetçi Kardeşler Hareketi’nin kurucusu. “İslam’ın ikinci mesajı” fikriyle şeriatın yeniden yorumlanmasını savundu. Numeyri rejimi tarafından irtidat suçlamasıyla idam edildi; bu karar ve görüşleri farklı çevrelerce farklı değerlendirilir.
• Hasan et-Turabi (1932-2016): Hukukçu ve siyasetçi olarak Sudan’da İslami hareketin önde gelen ismidir; İslam hukuku ve siyaset konusundaki yaklaşımları tartışmalıdır.
• Tayyib Salih (1929-2009): Romancı ve yazar olarak Sudan edebiyatının uluslararası tanınan ismi; “Kuzeye Göç Mevsimi” eserinde gelenek ve modernlik gerilimini işler.

Ensar, Hatmiyye ve Siyasi-Dinî Miras

Sudan ulemasının siyasi hayatla ilişkisi çok yönlüdür. Ensar ve Hatmiyye çevrelerinin siyasi partilerle ilişkisi, dini önderlerin toplumsal otoritesinin modern siyasete taşınma biçimini gösterir. Selefî akımlar, İhvan çizgisi ve geleneksel sûfî çevreler arasında günümüzde süren tartışmalar, Sudan’ın dinî çeşitliliğini ortaya koyar. Ulema, 2019 devrimi sırasında farklı tutumlar sergilemiş; bazı dinî önderler değişimi desteklerken bazıları eski rejime yakın kalmıştır. Yaşayan dinî önderlerle ilgili burada ayrıntı verilmemiştir.

Eğitim Kurumları ve Yazma Eserler

Omdurman İslam Üniversitesi, Hartum Üniversitesi, Kur’an-ı Kerim Üniversitesi ve Ulusal Ribat Üniversitesi, ülkedeki dinî yükseköğretimin başlıca kurumlarıdır. Sudan’da pek çok el yazması aile koleksiyonlarında, tekkelerde ve Omdurman’daki Abdülkerim Mirghani Kültür Merkezi’nde korunmaktadır. 2023 çatışmaları sırasında Hartum ve Omdurman’daki bazı kütüphane ve arşivlerin zarar gördüğüne dair haberler çıkmıştır. Mirasın korunması için uluslararası kuruluşlar çağrı yapmaktadır. Kültürel bağlam için Sudanlılar arasında dinî kültür yazısı okunabilir.

Kadınlar ve Eğitim

Sudan’da kız çocuklarının eğitimi XX. yüzyılın başında Babiker Bedri’nin Rufaa’da açtığı kız okuluyla başladı. Başlangıçta toplumun bir kısmı tarafından eleştirilen bu girişim, zamanla geniş destek buldu. Sudan’ın ilk kadın hekimleri, hukukçuları ve öğretmenleri bu eğitimden yetişti. Dinî alanda ise kadın hocalar (sheikha) khalwa ve tarikat çevrelerinde kız öğrencilere Kur’an ve zikir öğretir. Omdurman’daki Ahfad Üniversitesi (kadın eğitimi odaklı) bu geleneğin modern bir uzantısı olarak anılır. Kadınların dinî ve akademik katkıları, Sudan’ın ilim tarihinin az bilinen ama önemli bir yönüdür.

Karşılaştırmalı Okuma

Sudan âlimlerinin yetiştiği ortam, Batı Afrika’nın tarikat merkezli ilim kültürü ve Hint Okyanusu kıyılarının Hadramî ağıyla ortak özellikler taşır. Özellikle Mehdi hareketi, Sokoto cihadı ve Fulani ıslah devletleriyle zaman bakımından paralel bir “yenilenme” dalgasının parçası olarak okunabilir. Bu bağlamda Fulani âlimleri ve Hausa âlimleri yazıları karşılaştırmalı bir bakış sunar. Sudan’a hac yolunda yerleşen Batı Afrikalı (Fellata) âlimler de iki bölge arasında yaşayan bir ilim köprüsü oluşturmuştur.

Sudan âlimlerinin tarihinde bir diğer dikkat çekici nokta, ulemanın sınırlı kaynaklarla büyük bir ilmî faaliyet yürütmüş olmasıdır. Tekkelerde ve khalwalarda yazılan elyazmaları, Nil boyunca seyahat eden hocalar ve gezici öğrenciler, kitaptan çok insana dayanan bir ilim kültürü oluşturmuştur.

Bu zengin mirasın korunması bugün de önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tabakat Vad Dayfullah nedir?

XVIII. yüzyılda Muhammed Nur b. Dayfullah’ın yazdığı, Funj dönemi Sudan’ının âlim, şeyh ve evliyalarının hayatını kaydeden biyografi eseridir. Sudan’ın erken İslam tarihi için temel yerli kaynaktır.

Mahmud Muhammed Taha kimdir?

1909-1985 yılları arasında yaşamış, Cumhuriyetçi Kardeşler hareketinin kurucusu, İslam’ın ikinci mesajı kuramını savunan Sudanlı düşünürdür. 1985’te idam edildi; görüşleri geniş eleştiri ve tartışma konusu olmuştur.

Sudan âlimleri hangi merkezlerde eğitim aldı?

Funj döneminde Hicaz ve Mısır (Ezher) en önemli merkezlerdi. Yerel khalwalar ve Omdurman Camii çevresi de ilim merkezleri oldu. XX. yüzyılda Hartum, Ezher ve Medine’de eğitim yaygınlaştı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sudan", "Mehdîlik" ve "Mirganî" maddeleri; Sean O'Fahey, Arabic Literature of Africa, Vol. 1; Wad Dayf Allah, Kitab al-Tabaqat; Heather J. Sharkey, Living with Colonialism

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →