Akşemseddin Kimdir? Fatih’in Hocası ve İstanbul’un Fethindeki Rolü

Akşemseddin, asıl adıyla Muhammed Şemseddin b. Hamza, 1390 yılı civarında Şam’da doğmuş, 1459 yılında Göynük’te vefat etmiş Osmanlı âlimi, mutasavvıfı ve hekimidir. Hacı Bayram-ı Veli’nin halifesi ve Fatih Sultan Mehmed’in manevi hocası olarak tanınır. İstanbul kuşatması sırasında orduya moral vermesi ve Hz. Eyüp Sultan’ın kabrinin yerini tespit ettiğinin nakledilmesiyle Türk tarihinin sevilen simalarındandır.

İlim tahsili

Akşemseddin, küçük yaşta ailesiyle birlikte Anadolu’ya gelerek Amasya’ya yerleşti. Kur’an’ı ezberledi, ardından Osmancık ve Amasya medreselerinde okudu. Genç yaşta müderris oldu. Tıp, bitkiler ve ilaçlar konusundaki bilgisiyle de tanındı.

Bir süre müderrislik yaptıktan sonra tasavvufa yöneldi. Kaynaklar, önce farklı şeyhler arayışında olduğunu, sonunda Ankara’da Hacı Bayram-ı Veli‘ye intisap ettiğini aktarır. Rivayete göre Hacı Bayram onu önce çeşitli hizmetlerle sınamış, ardından yetiştirip halifesi yapmıştır.

Fatih ile ilişkisi

Akşemseddin, şehzadelik yıllarından itibaren II. Mehmed’in yakınındaydı. Genç padişahın manevi eğitiminde ve İstanbul’u fethetme azminin beslenmesinde etkili oldu. Kuşatma sırasında ordunun yanında bulundu, askerlere dualar ve telkinlerle moral verdi.

Kuşatmanın zorlaştığı günlerde Fatih’e yazdığı bir mektup günümüze ulaşmıştır. Bu mektupta padişaha sabır ve tedbir tavsiye etmiş, işlerin yalnızca dua ile değil, gayret ve düzenle birlikte başarılacağını hatırlatmıştır. Bu ayrıntı, onun manevi rehberliği pratik akılla birleştirdiğini gösterir.

Eyüp Sultan’ın kabri

Sahabeden Ebû Eyyûb el-Ensârî, Emevîler döneminde İstanbul kuşatmasına katılmış ve surların yakınında defnedilmişti. Fetihten sonra Akşemseddin’in bu kabrin yerini tespit ettiği nakledilir. Fatih burada bir türbe ve cami yaptırdı; Eyüp Sultan böylece İstanbul’un en önemli ziyaret yerlerinden biri oldu. Kabrin tespitiyle ilgili anlatımların bir kısmı menkıbe niteliğindedir; ancak türbenin fetih sonrası inşası tarihî bir gerçektir.

Tıp ilmine katkısı

Akşemseddin, Maddetü’l-hayât adlı eserinde hastalıkların bazılarının gözle görülmeyecek kadar küçük canlılar aracılığıyla bulaştığını düşündüren ifadeler kullanmıştır. Bu ifadeler bazı yazarlarca mikrop fikrinin erken bir sezgisi olarak yorumlanır. Bununla birlikte, bu yorumun sınırlarını bilmek ve onu modern mikrobiyolojiyle birebir özdeşleştirmemek gerekir.

Eserleri

• Maddetü’l-hayât: Tıp ve sağlık üzerine Türkçe eser.
• Risâletü’n-nûriyye: Tasavvufi bir risale.
• Def’u metâini’s-sûfiyye: Sûfîlere yöneltilen eleştirilere cevap niteliğinde eser.
• Hall-i müşkilât: Tasavvuf yolunda karşılaşılan sorunları ele alır.

Son yılları

Fetihten sonra İstanbul’da kalmasını isteyen padişaha rağmen, makam ve saray hayatından uzak durmak için Bolu’nun Göynük kasabasına çekildi. Orada vefat etti ve defnedildi. Oğulları ve talebeleri de ilim ve irşad hizmetine devam etti.

Dersler

1. Dua ile gayret birlikte yürür.
2. Manevi rehberlik, liderlere doğruyu söyleme cesareti gerektirir.
3. Başarının ardından makama değil, kulluğa yönelmek olgunluk alametidir.

Sık Sorulan Sorular

Akşemseddin’in türbesi nerede?

Bolu’nun Göynük ilçesindedir ve bugün ziyaret edilmektedir.

Fetihten sonraki ilk Cuma namazını kim kıldırdı?

Ayasofya’da kılınan ilk Cuma namazında Akşemseddin’in hutbe okuduğu yaygın olarak nakledilir.

Akşemseddin mikrobu mu keşfetti?

Mikrobu bugünkü bilimsel anlamda keşfettiği söylenemez. Ancak bulaşıcı hastalıkların küçük canlılarla yayıldığına dair dikkat çekici bir fikir ileri sürmüştür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Akşemseddin" maddesi; Taşköprizâde, eş-Şekâiku'n-Nu'mâniyye; Akşemseddin, Maddetü'l-hayât