Hayber’in Fethi Nasıl Gerçekleşti? Kaleler, Hz. Ali ve Sonrası

Kısa cevap: Hayber, Medine’nin yaklaşık 150-170 kilometre kuzeyinde, verimli vahaları ve güçlü kaleleriyle bilinen bir Yahudi yerleşim merkeziydi. Hendek’te Ahzâb ordusunu kışkırtan Benî Nadîr liderlerinin burada toplanması ve yeni bir ittifak hazırlığı üzerine Hz. Peygamber, hicrî 7. yılın başında (Muharrem) Hayber’e sefer düzenledi. Kaleler tek tek fethedildi; Kamus Kalesi’nin fethi Hz. Ali’nin sancaktarlığıyla gerçekleşti. Sonunda Hayber halkının topraklarında kalıp ürünün yarısını vermesi şartıyla antlaşma yapıldı.

Seferin Sebepleri

Hudeybiye ile güney cephesi (Kureyş) güvenceye alınmıştı. Ancak kuzeydeki Hayber, Medine’ye karşı Gatafân kabileleriyle iş birliği yapan bir merkez hâline gelmişti. Benî Nadîr’in sürgün edilen ileri gelenleri buradan yeni bir saldırı planlıyordu. Sefer, bu tehdidin ortadan kaldırılmasını amaçlıyordu. Resûlullah, Hudeybiye’de bulunan sahabilerle yola çıktı; ordu bin dört yüz kişi civarındaydı.

Kuşatma ve Kalelerin Fethi

Hayber, farklı bölgelere dağılmış çok sayıda kaleden oluşuyordu: Nâim, Kamus, Katîbe, Vatîh ve Sülâlim bunların en bilinenleridir. Müslümanlar kaleleri sırayla kuşattı. Kamus Kalesi’nin direnişi uzun sürünce Resûlullah şöyle buyurdu:

“Yarın sancağı, Allah’ın ve Resûlü’nün sevdiği, Allah’ın da onu sevdiği ve fethi onun eliyle nasip edeceği birine vereceğim.” (Buhârî, Megâzî; Müslim, Fezâilü’s-Sahâbe)

Ertesi gün sancak, gözleri ağrıyan Hz. Ali’ye verildi. Resûlullah’ın mübarek tükürüğünü gözlerine sürmesiyle Ali iyileşti. Hz. Peygamber ona, savaşmadan önce halkı İslam’a davet etmesini ve “Senin vesilenle Allah’ın bir kişiyi hidayete erdirmesi, senin için kızıl develerden daha hayırlıdır” buyurdu. Kale fethedildi; Yahudilerin meşhur savaşçısı Merhab bu çarpışmada öldürüldü.

Halk arasında Hz. Ali’nin kale kapısını yerinden söküp kalkan olarak kullandığı anlatılır. Bu rivayet bazı siyer kitaplarında geçse de senedi zayıf kabul edilmiştir.

Hayber Antlaşması

• Hayber halkı canlarını korudu ve topraklarında kalmaya devam etti.
• Ürünün yarısını Müslümanlara vermeyi kabul ettiler (Buhârî, Müzâraa; Müslim, Müsâkāt).
• Müslümanlar gerekli gördüğünde bu antlaşmayı sona erdirme hakkını saklı tuttu; Hz. Ömer döneminde halk Hayber’den çıkarıldı.
• Bu uygulama, fıkıhta müzâraa (ortakçılık) ve müsâkāt akdinin temel delillerinden biri olmuştur.

Hayber’de Yaşanan Diğer Önemli Olaylar

Zehirli Koyun

Fetihten sonra Zeyneb bint Hâris adlı bir kadın Hz. Peygamber’e zehirli kızartılmış koyun ikram etti. Resûlullah bir lokma alıp bıraktı; yanındaki Bişr b. Berâ ise vefat etti (Buhârî, Hibe ve Megâzî). Hz. Peygamber’in son hastalığında bu zehrin etkisini hissettiğini söylediği de nakledilir.

Hz. Safiyye ile Evlilik

Esirler arasında bulunan, Benî Nadîr reisi Huyey b. Ahtab’ın kızı Safiyye, Resûlullah tarafından azat edilerek onunla evlenildi.

Habeşistan Muhacirlerinin Dönüşü

Ca‘fer b. Ebû Tâlib ve arkadaşları Habeşistan’dan bu sırada döndü. Resûlullah’ın, “Hayber’in fethine mi, Ca‘fer’in gelişine mi sevineyim bilmiyorum” dediği rivayet edilir.

Bazı Hükümler

Ehlî eşek etinin yenmesinin yasaklanması Hayber günü bildirilmiştir (Buhârî, Megâzî; Müslim, Sayd).

Sık Sorulan Sorular

Hayber nerededir?

Bugünkü Suudi Arabistan’da, Medine’nin kuzeyinde, Tebük yolu üzerindedir; hurmalıklarıyla hâlâ bilinen bir vahadır.

Fedek de Hayber’le mi alındı?

Fedek halkı, Hayber’in düştüğünü duyunca savaşmadan barış yaptı; bu yüzden Fedek geliri fey hükmünde değerlendirildi.

“Hayber, Hayber ya Yahud” sloganı sahih bir söz müdür?

Bu ifade sonradan ortaya çıkmış bir slogandır; bir hadis değildir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Fetih Suresi (48/18-21); Buhârî, Megâzî (Gazvetü Hayber); Buhârî, Müzâraa; Buhârî, Hibe; Müslim, Fezâilü’s-Sahâbe; Müslim, Müsâkāt; Müslim, Cihâd ve’s-Siyer; İbn Hişâm, es-Sîre; Vâkıdî, el-Megâzî; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hayber” maddesi