Vakıf Kurmak ve Sadaka-i Cariye Örnekleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Sadaka-i câriye hadisi
Hz. Ömer'in Hayber arazisi
Hz. Osman'ın Rûme kuyusu

Vakıf, bir malın aslını bağlayıp gelirini sürekli olarak bir hayır amacına ayırmaktır; sadaka-i câriye ise sahibi öldükten sonra da sevabı devam eden hayırların genel adıdır. Hadise göre insanın ameli ölümle kesilir, ancak sadaka-i câriye, faydalı ilim ve hayırlı evlât bundan istisnadır.

Sadaka-i câriye hadisi

Ebû Hureyre’den nakledilen hadiste Peygamber Efendimiz şöyle buyurur: “İnsan öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey hariç: sadaka-i câriye, kendisiyle faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlât” (Müslim, Vasiyyet 14). Âlimler, sadaka-i câriyeyi çoğunlukla vakıfla ilişkilendirir; çünkü vakıf, aslı korunarak faydası sürdürülen kalıcı bir hayırdır. Bu hadis, İslam medeniyetinde vakıf kültürünün şekillenmesinde en önemli dayanaklardan biridir. Ölüler adına yapılacak hayırlar için ölü adına sadaka vermek yazısına da bakılabilir.

Hz. Ömer’in Hayber arazisi

Vakfın ilk ve en bilinen örneği, Hz. Ömer’in Hayber’de payına düşen araziyi Peygamberimiz’e danışarak vakfetmesidir. Resûlullah ona “İstersen aslını (arazisini) hapset, ürününü sadaka yap” buyurmuş; Hz. Ömer de arazinin satılmamasını, hibe edilmemesini ve miras bırakılmamasını şart koşarak gelirini fakirlere, akrabalara, kölelerin özgürlüğüne, Allah yoluna, yolda kalmışlara ve misafirlere ayırmıştır (Buhârî, Şurût 19; Müslim, Vasiyyet 15). Bu olay, vakfın temel ilkelerini ortaya koyar: Aslı bağlı, getirisi hayırdır. Vakıf şartlarına ve amacına saygı, sonraki dönemlerde de fıkhî bir ilke olarak benimsenmiştir.

Hz. Osman’ın Rûme kuyusu

Medine’de içme suyu sıkıntısı olduğunda, Rûme kuyusu bir Yahudi’nin elindeydi ve suyunu satıyordu. Peygamber Efendimiz, bu kuyuyu satın alıp Müslümanlara vakfedene cennet müjdelemiş; Hz. Osman kuyuyu satın alarak halkın kullanımına sunmuştur (Tirmizî, Menâkıb 18; Nesâî, Ahbâs 4). Bu örnek, su ihtiyacına yönelik hayrın en kalıcı sadaka-i câriye çeşitlerinden biri olduğunu gösterir. Konu, su kuyusu açtırmak yazısında ayrıca işlenmektedir.

Ebû Talha’nın bahçesi

Âl-i İmrân Suresi’nin 92. ayeti nazil olunca, Medine’nin en çok hurma bahçesine sahip sahabisi Ebû Talha, en sevdiği bahçe olan Beyruha’yı Allah yolunda vermek istemiş, Peygamberimiz de ona bunu akrabalarına dağıtmasını önermiştir (Buhârî, Zekât 44; Müslim, Zekât 42). Sevilen şeyden vermenin bu örneği, sadakanın niteliği ve alıcı seçiminde akrabaların önceliğini de gösterir. Bu ilke sadakada öncelik sırası yazısında açıklanır.

Vakfın fıkhî ilkeleri

Vâkıf: Malını vakfeden, akıllı, ergen ve mal üzerinde tasarruf yetkisi olan kişi.
Mevkûf: Vakfedilen mal; kalıcı faydası olan taşınmazlar, para vakıfları gibi çeşitleri bulunur.
Mevkûfun aleyh: Vakıf gelirinden yararlanacak alan, yani hayrın yöneldiği kişi ve amaç.
Şart: Vakıf şartlarına, kanuna ve ahlâka aykırı olmadıkça uyulur.

Hanefî mezhebinde vakfın kuruluşu ve bağlayıcılığı konusunda ayrıntılı tartışmalar vardır; İmâmeyn (Ebû Yûsuf ve Muhammed) vakfın tescille bağlayıcı olduğunu kabul ederken, Ebû Hanîfe’nin görüşü daha sınırlı bir yaklaşım taşır. Bugünkü uygulamada resmî senet ve tescil esas alınır.

Osmanlı’da vakıf medeniyeti

Osmanlı toplumunda cami, medrese, imaret, kütüphane, çeşme, köprü, hastane, kervansaray ve hatta kedi köpek besleme gibi pek çok hizmet vakıflar eliyle yürütülmüştür. Bu geniş ağ, devletin sosyal hizmetlerini destekleyen ve toplumsal dayanışmayı sağlayan bir sistem hâline gelmiştir. Para vakıfları, kuş evleri ve borç verme vakıfları da sosyal ihtiyaçlara cevap vermiştir. Karz-ı hasen uygulamaları için karz-ı hasen vermek yazısına bakılabilir.

Günümüzde sadaka-i câriye örnekleri

Günümüzde vakıf kurmak, hukuk düzeni çerçevesinde noter senedi ve mahkeme kararıyla mümkündür. Daha küçük ölçekli kalıcı hayırlar ise bireysel olarak yapılabilir: Çeşme veya su kuyusu, Kur’an kursu yaptırmak, kütüphane kurmak, burs fonu oluşturmak, fidan dikmek, sağlık merkezi veya okul inşasına katkı sağlamak, ilim yayan kitap bastırmak bunlardandır. Bu hayırların bir kısmı yaygın olarak kurumlarca yönetilir; verenin amacının doğru kullanılması için şeffaf kurumları seçmesi önemlidir. Bağış kampanyaları ve vakıfla ilgili hükümler için zekâtı derneklere ve vakıflara vermek yazısı faydalıdır; ancak sadaka-i câriye bağışları zekât yerine geçmez.

Vakıf kurmadan sadaka-i câriye yapmak

Sadaka-i câriye yapmak için büyük sermaye şart değildir. Fidan dikmek, kullanılan faydalı bir kitabı kütüphaneye bırakmak, çocuğa Kur’an öğretmek, bir öğrencinin eğitimine destek olmak, hastaneye cihaz bağışlamak gibi kalıcı faydası olan davranışlar bu kapsamdadır. Kişinin niyeti, ölümünden sonra da fayda sağlayacak bir hayır işine katkı yapmak olmalıdır. Hayvanlara ve çevreye yapılan hayırlar da bu çerçevede değerlendirilebilir; bu konuda hayvanlara ve çevreye yapılan iyilik yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sadaka-i câriye nedir?

Sahibinin ölümünden sonra da faydası ve sevabı devam eden hayırlardır; vakıf, çeşme, okul, fidan ve ilim yayma gibi.

Vakıf nasıl kurulur?

Hukuk düzeninde noter senedi ve mahkeme tescili ile kurulur. Vakıf amacı ve şartlar yazılı belirlenir.

Vakıf malı satılabilir mi?

Vakfın aslı satılamaz, hibe edilemez ve miras bırakılamaz; geliri hayır amacına harcanır.

Vakıf kurma imkânım yoksa ne yapabilirim?

Fidan dikmek, kitap bağışlamak, öğrenciye burs vermek veya mevcut bir hayır kurumuna düzenli katkı yapmak gibi küçük ölçekli kalıcı hayırlar mümkündür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Ekim 2026 · Kaynaklar: Müslim, Vasiyyet 14-15; Buhârî, Şurût 19; Vesâyâ 28; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Vakıf" maddesi; Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal (Vakıf bölümü)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →