Ashâbü’s-Sebt: Cumartesi Yasağını Çiğneyen Topluluk

Ashâbü’s-Sebt, “cumartesi halkı” demektir. Kur’an’a göre İsrâiloğulları’ndan bir topluluğa cumartesi günü avlanma yasağı konmuş, onlar bu yasağı hileyle çiğnemiş ve ibret olacak şekilde “aşağılık maymunlar” hâline getirilmişlerdir (A’râf, 7/163-166).

Sebt Yasağı Nedir?

“Sebt”, Yahudilikte cumartesi gününe verilen isimdir; dinen tatil ve ibadet günü kabul edilir. Allah, İsrâiloğulları’na cumartesi günü çalışmayı yasaklamış, bunu bir ahit olarak koymuştur (Nisâ, 4/154). Kur’an’da bu ahdin ağır bir söz olduğu belirtilir. Yasağın kapsamı, çalışma ve ticaretin yanında balık avını da içerir.

Kıssanın Anlatımı

A’râf Suresi’nde “Onlara, deniz kıyısında bulunan şehrin durumunu sor” buyrulur. Halk cumartesi yasağına uyduğu sırada balıklar suyun yüzüne çıkıp gelirken, cumartesi olmayan günlerde ortada görünmüyordu. Bu, Allah’ın fasıklıkları sebebiyle onları sınaması olarak anlatılır (7/163). Topluluk bu sınavda yasağı aşmak için hileye başvurmuştur. Tefsirlerde, cumartesi günü gelen balıkları havuzlara ya da hendeklere hapsedip pazar günü toplamak şeklinde bir yöntem kullandıkları nakledilir. Bu ayrıntı Kur’an’da değil, tefsir rivayetlerindedir.

Üç Grup

Ayetlere göre toplum üç gruba ayrılmıştır: Yasağı çiğneyenler, onları uyaranlar ve “Allah’ın helak edeceği veya şiddetli azaba uğratacağı bir topluluğa neden öğüt veriyorsunuz?” diyerek karışmayanlar. Uyaranlar “Rabbinize bir özür olması ve belki korunurlar diye” cevabını vermiştir (7/164). Sonuçta azap geldiğinde, kötülüğü engelleyenler kurtulmuş, zalimler şiddetli azaba uğratılmıştır (7/165). Müfessirler, üçüncü gruptan susanların akıbeti hakkında farklı görüşler belirtmiştir; İbn Abbas’tan kurtulanların yalnızca uyaranlar olduğuna dair rivayet bulunur.

Maymuna Çevrilme Meselesi

Allah, hileyle yasağı aşanlara “Aşağılık maymunlar olun” demiştir (7/166). Bunun gerçek bir bedensel dönüşüm mü, yoksa ahlaken çöküşün mecazî bir ifadesi mi olduğu konusunda ilim ehli farklı yorumlar yapmıştır. Mücâhid gibi bazı müfessirler, ifadenin gerçekten kalplerinin dönüşmesi anlamında mecazî olduğunu söylemiştir. Çoğunluk ise zahiri anlamıyla, bu kişilerin birkaç gün yaşayıp ürememeden öldüğünü rivayet eder. Maymunların bugünkü türleriyle bu olay arasında bir bağ kurmak ise tefsirler tarafından reddedilmiştir; Peygamberimiz’den de bu yönde sahih bir rivayet nakledilmemiştir.

Hile Konusu ve Fıkhî Boyut

Âlimler bu kıssayı, hileyle şeriat hükmünü aşmanın yasaklığına delil olarak anar. Yasağı doğrudan çiğnememek, ama onu dolaylı olarak boşa çıkarmak da aynı sonucu doğurur. Fıkıhta “hiyel” (hileler) konusu bu sebeple tartışılmıştır; bir görüş, meşru amaç için yasal çıkış yolu aramayı kabul ederken, diğeri yasağın ruhuna aykırı hileleri yasaklar. İbn Kesîr gibi âlimler bu kıssayı, “Yahudiler gibi hileyle Allah’ın haramlarını helal kılmayın” anlamındaki rivayetle ilişkilendirir; ancak bu rivayetin sahihliği hakkında hadis âlimlerince eleştiriler vardır.

Kıssadan Dersler

• İmtihanın şekli: Yasak olanın cazip hâle getirilmesi bir sınav olabilir.
• Emri bil-ma’rûf: Kötülüğe karşı sessiz kalmamak ve uyarıyı sürdürmek.
• Hile ve samimiyet: Dinî emri hileyle aşmak, ona karşı çıkmaktan daha az sorumluluk doğurmaz.

Mûsâ’nın kavminin diğer imtihanları için Sâmirî ve altın buzağı ile Sarı İnek kıssası, helak edilen kavimler için Ashâbü’l-Uhdûd, Ashâbü’l-Fîl ve Bahçe Sahipleri ile Ashâbü’l-Karye maddeleri birlikte okunabilir.

Sebt Günü ve İslam’daki Karşılığı

İslam’da hafta içindeki özel gün cuma olarak belirlenmiştir. Cuma Suresi’nde müminlere cuma namazı için ticareti bırakmaları emredilir, namaz bitince ise yeryüzüne yayılıp Allah’ın lütfunu aramaları serbest bırakılır (62/9-10). Dolayısıyla İslam’da bir günün tamamen çalışma yasağına bağlanması söz konusu değildir. Bu fark, İsrâiloğulları’na getirilen ağır ahit ile ümmet-i Muhammed’e verilen kolaylık arasındaki farkı hatırlatır. Peygamberimiz’in “Bu din kolaydır” buyurması (Buhârî, Îmân) da aynı yaklaşımı yansıtır.

Diğer Surelerdeki Bağlantılar

Bakara Suresi’nde aynı olay kısa şekilde anılır: “İçinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz; onlara ‘aşağılık maymunlar olun’ dedik. Bunu hem önündekilere hem de arkadan gelenlere bir ibret ve takvâ sahipleri için bir öğüt kıldık” (2/65-66). Burada olayın bir “ibret” olduğu vurgulanır; yani amaç tarih yazmak değil, sonraki nesillere ders vermektir.

Nisâ Suresi’nde ise Allah’ın onlardan “Cumartesi günü haddi aşmayın” diye sağlam bir söz aldığı bildirilir (4/154). Bu bölümde kıssa, İsrâiloğulları’nın verdikleri sözden dönme örnekleri arasında, peygamberleri haksız yere öldürme ve ahdi bozma gibi diğer suçlarla birlikte anılır. Bu bütünlük, kıssanın tek bir hatayı değil, süregelen bir ahit bozma geleneğini gösterdiğini ortaya koyar.

Müfessirler, şehrin adı hakkında da farklı bilgiler aktarır: Eyle (Akabe), Medyen ya da Taberiye gibi isimler zikredilir. Kur’an ise yalnızca “deniz kıyısındaki şehir” der. Bu sebeple bir yer adı belirtmek kesinlik taşımaz.

Q: Sebt ne demektir? ## Cumartesi günü demektir; Yahudilikte dinî dinlenme günü olarak kabul edilir.
Q: Ashâbü’s-Sebt maymuna mı çevrildi? ## Kur’an “Aşağılık maymunlar olun” der. Bunun zahirî mi mecazî mi olduğu hakkında âlimler farklı yorumlar yapmıştır.
Q: Bu kıssa hangi surelerde geçer? ## A’râf (7/163-166), Bakara (2/65-66) ve Nisâ (4/47, 154) surelerinde yer alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, A'râf Suresi (7/163-166); Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/65-66); Kur'an-ı Kerîm, Nisâ Suresi (4/47, 154); Taberî, Câmiu'l-Beyân; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sebt" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →