Evlilikte Erkeğin Hakları ve Kocanın Sorumlulukları

Evlilikte erkeğin hakları; eşinden sevgi, güven ve saygı görmek, ailenin düzenine ortaklık beklemek ve evliliğin meşru taleplerinde anlayış görmektir. Bu hakların karşılığında kocanın sorumlulukları ise nafaka, korumak, adaletle davranmak ve eşine güzel muamele etmektir. Hak ve sorumluluk birlikte düşünülmelidir.

Kavvamlık: Üstünlük mü, Sorumluluk mu?

Nisâ Suresi’nin 34. ayetinde erkekler kadınlar üzerinde “kavvam” olarak nitelenir. Müfessirlerin çoğu bu kelimeyi koruyup gözeten, geçimini sağlayan ve aile işlerini organize etme sorumluluğunu taşıyan kişi anlamında yorumlar. Ayette sebep olarak, Allah’ın bazılarını bazılarından üstün kılması ve erkeklerin mallarından harcama yapması gösterilir. Çağdaş Türkiye’de Diyanet çizgisindeki yorumlar, bu ifadeyi erkeğe mutlak bir hükmetme yetkisi veren bir hüküm olarak değil, ailede yük taşıyıcı bir sorumluluk olarak anlar. Ayrıntılar için Nisâ 34’ün doğru anlaşılması yazısına bakılabilir.

Peygamber Efendimiz’in “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz. Erkek ailesinin çobanıdır ve onlardan sorumludur” (Buhârî, Cum’a) hadisi, aile reisliğinin bir imtiyaz değil sorumluluk olduğunu vurgular.

Kocanın Başlıca Sorumlulukları

• Nafaka: Eşinin ve çocuklarının yeme, giyme, barınma ve sağlık ihtiyaçlarını gücü ölçüsünde karşılamak.
• Mehir: Kararlaştırılan mehri ödemek.
• Güzel muamele: “Onlarla maruf şekilde geçinin” (Nisâ, 4/19) emri gereği şiddet, hakaret ve aşağılamadan kaçınmak.
• Adalet: Birden fazla eş durumunda eşitliği gözetmek; çocuklar arasında ayrım yapmamak.
• Koruma ve eğitim: Aileyi dinî ve ahlaki yönden gözetmek, çocukların eğitimine katılmak.

Kadının karşılıklı hakları için evlilikte kadının hakları yazısı okunabilir.

Erkeğin Hakları

Bakara Suresi’ndeki “Erkeklerin kadınlar üzerinde hakları olduğu gibi, kadınların da erkekler üzerinde meşru hakları vardır; ancak erkeklerin onlar üzerinde bir derece üstünlüğü vardır” (2/228) ifadesi, hakların karşılıklı olduğunu gösterir. Fakihler erkeğin başlıca haklarını şöyle sıralar: eşinin sadakati ve güven vermesi, eşlerin meşru yakınlık taleplerinde karşılıklı anlayış, evin düzeninde ve hane içi kararlarda saygı. Bu hakların ayrıntıları, eşlerin cinsel hakları ve mahremiyet adabı ile kadının kocasından izinsiz dışarı çıkması yazılarında tartışılmıştır. Alimlerin çoğu bu hakların da bir zulüm aracına dönüştürülemeyeceğini, makul ve örfe uygun olması gerektiğini belirtir.

Aile Reisliği Nasıl Yürütülür?

Peygamber Efendimiz’in ev hayatı, istişare ve şefkatin güzel bir örneğidir. Âişe annemizin anlattığına göre Efendimiz evde ailesinin işlerine yardım eder, kendi elbisesini diker ve ayakkabısını onarırdı (Ahmed b. Hanbel, Müsned; Buhârî, Edeb). Bu sebeple kocanın evin işlerinden uzak durması sünnetin gereği değildir. İstişare, aile reisliğinin vazgeçilmez bir parçasıdır; Hudeybiye’de Ümmü Seleme’nin tavsiyesini kabul etmesi bunun bir örneği olarak anılır. Aile kararlarını tek başına almak yerine eşin fikrini sormak, evin huzurunu artırır.

Sorumlulukların İhmali Hâlinde

Koca nafakayı vermezse ya da eşine zulmederse, kadının hâkime başvurma hakkı vardır. Hanefîlere göre nafakanın ödenmemesi tek başına boşanma sebebi olmayabilir; fakat Mâlikî ve Şâfiî mezhepleri, ödememe halinde hâkimin evliliği feshedebileceğini kabul eder. Türk hukukunda da nafaka yükümlülüğü, boşanma ve ayrılık süreçlerinde mahkeme kararıyla düzenlenir. Boşanma sonrası hükümler için doğum kontrolü ve aile planlaması gibi eşlerin ortak karar vermesi gereken konulardaki istişare de bu sorumluluk bilincinin parçasıdır.

Dengeli Bir Aile İçin Öneriler

Evlilikte hakların talep edilmesi kadar, görevlerin yerine getirilmesi de önemlidir. Kocanın kazanç sağlarken ailesine vakit ayırması, çocuklarla ilgilenmesi, eşinin duygularını anlaması ve ona karşı sabırlı olması beklenir. İslam ahlakı bu sorumluluğu “ailesine karşı en hayırlı olanınız sizin en hayırlınızdır” ölçüsüyle özetler (Tirmizî). Kur’an’ın tarif ettiği evlilik, birbirine “sükûnet bulunan” (Rûm, 30/21) bir yuvadır.

Çocukların Bakımı ve Eğitimi

Kocanın sorumluluğu yalnızca eşiyle sınırlı değildir; çocukların nafakası, eğitimi ve ahlaki gelişimi de babanın başlıca vazifelerindendir. Bakara Suresi’nde (2/233) çocuğun yeme ve giyme masrafının baba üzerine olduğu belirtilir. Çocuklara güzel isim koymak, onlara Kur’an ve temel dinî bilgileri öğretmek, aralarında adaleti gözetmek babanın görevleri arasında sayılır. Peygamber Efendimiz’in “Kişi öldüğünde ameli kesilir; ancak üç şey hariç: sadaka-i câriye, faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat” (Müslim, Vasiyyet) hadisi, çocuk yetiştirmenin kalıcı bir yatırım olduğunu hatırlatır.

Kocanın Hak İddiasında Sınırlar

İslam hukukunda erkeğin hakkı, adalet ve ölçü ile sınırlandırılmıştır. Evdeki otoriteyi zulüm aracına çevirmek, eşi aşağılamak veya cinsel yakınlaşmayı baskı aracı haline getirmek haram kapsamındadır. Fakihler, kocanın hakkını “meşru ve makul” olanla sınırlar. Ayrıca hakkın kötüye kullanılması durumunda hâkimin müdahale edebileceği genel hukuk ilkesi olarak kabul edilir. Bu nedenle bir erkeğin aile içindeki konumu, ne kadar yetkili olduğu ile değil, ne kadar sorumluluk taşıdığıyla ölçülür.

Örnek Bir Aile Tablosu

Hz. Peygamber’in evliliğinden aktarılan tablolar, hak ve sorumluluğun nasıl dengelendiğini gösterir. Eşlerinin kıskançlık veya kırgınlık gösterdiği anlarda sakin kalır, gerektiğinde gülümseyerek durumu yumuşatırdı. Âişe annemizle yarışma yaptığı, ona evde oyun ve eğlence imkânı tanıdığı rivayet edilir (Buhârî ve Müslim’de geçen Habeşlilerin oyunu hadisi). Bu örnekler, koca olmanın sert tavırla değil, şefkat ve iyilikle gerçekleştiğini gösterir. Çağımızda da erkeklerin duygusal destek sağlaması, eşini dinlemesi ve çocuk bakımına katılması, sorumlulukların modern ifadesi sayılabilir.

Bütün bu hususlar bir arada düşünüldüğünde, “erkeğin hakları” ifadesi çoğu zaman hizmet beklentisinden çok, evin huzuru için yerine getirilmesi gereken karşılıklı vazifeleri hatırlatır. Evlilikte erkeğin başarısı, kazandığı paradan çok eşini ve çocuklarını mutlu edebilmesiyle ölçülür.

Eşlerin Ortak Sorumlulukları

Aile hayatı bir ortaklıktır. Eşlerin birbirinin sırrını koruması, ailenin mahremiyetini dışarıya taşımaması, borç ve harcamalar konusunda şeffaf davranması ve birbirinin ailesine saygı göstermesi her iki tarafın sorumluluğudur. Dinî vazifelerin birlikte yerine getirilmesi, çocukların eğitiminde ortak bir çizginin izlenmesi ve zor günlerde birbirine destek olunması evliliğin dayanıklılığını artırır. Bu yüzden erkeğin sorumluluğunu yalnızca maddi alanla sınırlamak eksik bir bakış olur; duygusal ve manevi katkı da en az maddi katkı kadar önemlidir. Ayrıca kıskançlığın ölçüsünü korumak ve eşine karşı kuşkuculuğa kapılmamak da erkeğin ahlaki görevleri arasındadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Erkeğin “kavvam” olması ne anlama gelir?

Nisâ Suresi 34. ayetteki kavvamlık, erkeğin aileyi koruyup gözetme ve geçindirme sorumluluğunu ifade eder; keyfî bir üstünlük hakkı olarak anlaşılmaz.

Koca eşinin mal varlığına karışabilir mi?

Hayır. Kadının malı kendisine aittir; kocası onun rızası olmadan bu malı kullanamaz.

Erkeğin evliliktesi hakları nelerdir?

Eşinden sevgi, saygı, güven ve ailenin ortak huzuruna katkı bekleme hakkı vardır; bunlar karşılıklı olup zorbalığa dönüşmemelidir.

Koca nafaka vermezse ne olur?

Kadın hâkime başvurabilir; yükümlülük ihmal edilirse mahkeme yoluyla nafaka bağlanabilir ve ağır ihmal boşanma sebebi olabilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nafaka" ve "Aile" maddeleri; Kur'an-ı Kerim, Nisâ Suresi (4/34) ve Bakara Suresi (2/228); Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →