Hâkim en-Nîsâbûrî Kimdir? Hayatı, Hocaları ve İlmî Yolculukları

Hâkim en-Nîsâbûrî (321/933-405/1014), Nîşâbûr’da doğan, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn adlı eseriyle tanınan hadis âlimi ve kadıdır. Hadis usulü, tarih ve rical alanlarında çok sayıda eser yazmış, Beyhakî gibi öğrencilerin hocası olmuştur.

Doğumu ve ailesi

Muhammed b. Abdillâh b. Hamdeveyh b. Nuaym, Hicrî 321 yılının Rebîülevvel ayında Nîşâbûr’da doğdu. Ailesi ilim ehli olan bir ortamdı; babası ve dayısı hadisle ilgilenmişlerdi. Küçük yaşta hadis dinlemeye başladı; dokuz yaşında ilk hadis meclisine katıldığı aktarılır. “İbnü’l-Beyyi'” lakabı, ailesinin ticaretle uğraşmasından ya da babasının satıcılık mesleğinden gelir. Nîşâbûr, o dönemde Sâmânî Devleti’nin Horasan’daki ilim merkezlerinden biri idi. Şehrin camileri ve medreseleri hadis dersleriyle dolup taşardı.

İlim yolculukları

Hâkim, hicrî 341 yılında Irak ve Hicaz’a giderek oradaki hadis âlimlerinden rivayet aldı. Daha sonra Horasan, Mâverâünnehir, Irak ve Hicaz’daki yaklaşık iki bin hocadan hadis topladığı belirtilir. Bu rakam, kaynaklarda abartılı olabilir; ancak geniş bir hoca çevresine sahip olduğu anlaşılır. Bağdat’ta Dârekutnî ile görüşmüş ve ondan faydalanmıştır. Nîşâbûr’a döndükten sonra uzun yıllar hadis meclisleri kurdu ve eserlerini yazdı. Ayrıca Ebû Ali en-Nîsâbûrî ve Ebû Bekir el-İsmâîlî gibi hadis hâfızlarının derslerini takip etti.

Hocaları ve öğrencileri

Hocaları arasında Ebû Ali en-Nîsâbûrî, Ebü’l-Abbâs el-Esam, Ebû Bekir b. İshâk es-Sıbgî, Ebû Bekir el-Ca’bî ve Dârekutnî sayılır. Öğrencileri arasında Beyhakî, Ebû Abdurrahmân es-Sülemî ve Ebü’l-Kāsım el-Kuşeyrî gibi isimler yer alır. Beyhakî, Hâkim’den en çok faydalanan öğrencisi olup birçok rivayetini hocasından alıp kendi eserlerine yerleştirmiştir. Bu çevre, Nîşâbûr’un 5. yüzyıldaki ilim canlılığını yansıtır.

Kadılık ve idarî görevleri

Hâkim, hicrî 359 yılında Nîşâbûr kadılığına atandı. Bu görev ona “Hâkim” lakabını kazandırdı. Ayrıca Sâmânî emîri tarafından Cürcân ve diğer bölgelere elçi gönderildiği de aktarılır. Kadılık görevi sırasında adaletli davrandığı, hükümlerinde hadis ve fıkıh ilkelerini gözettiği belirtilir. Ancak bu görev, hadis ilminden zaman ayırmasını kısıtladığı için, eserlerinin tamamlanması geç yıllara kaldı. Hâkim’in siyasi ve idari faaliyeti, onun toplumdaki yerini gösterir. Bu durum, bir muhaddisin yalnızca öğretmen değil aynı zamanda toplum içinde otorite olabileceğinin örneğidir.

Eserleri

Hâkim’in en bilinen eseri el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn‘dir. Ayrıca Ma’rifetü Ulûmi’l-Hadîs (hadis usulü), Târîhu Nîsâbûr (Nîşâbûr âlimlerinin tarihi), el-İklîl, el-Medhal ilâ Ma’rifeti’l-İklîl, Fezâilü’ş-Şâfiî ve el-Ilel gibi eserleri vardır. Hadis usulü kitabı, hadis türlerini ele alan ilk sistematik eserlerden biridir. Târîhu Nîsâbûr’un tamamı günümüze ulaşmamış, bir özeti ve parçaları mevcuttur. Müellifin bu eserleri, hadis ilminin farklı disiplinlerini kapsar.

Şiîlik ithamı

Hâkim’in Müstedrek’te Hz. Ali ve Ehl-i Beyt’in faziletlerine dair çok sayıda hadise yer vermesi ve bazı Emevî yöneticilerle ilgili rivayetlerde tutumu nedeniyle bazı çevrelerce Şiîliğe meyilli olduğu söylenmiştir. Zehebî ve İbn Hacer gibi âlimler, Hâkim’in Ehl-i Sünnet olduğunu, ancak Ehl-i Beyt sevgisinde mübalağalı davranmış olabileceğini belirtir. Bu konudaki tartışma mezhebi gerilimlerle de ilişkilidir. Tarafsız bir değerlendirme, Hâkim’in Sünnî muhaddis olduğunu, ancak bazı rivayetlerde mezhebî hassasiyetin bulunabileceğini ayırt etmeyi gerektirir. Bu yüzden Müstedrek’teki sahih hükümleri Zehebî’nin Telhîs’iyle birlikte okumak önerilir.

Vefatı

Hâkim, hicrî 405 yılının Safer ayında (Miladî Ağustos 1014) Nîşâbûr’da vefat etti. Rivayete göre abdest alıp hamama girdikten sonra çıkarken, “Ah” diyerek vefat etti. Cenazesine Nîşâbûr halkından büyük bir kalabalık katıldı; kabri Nîşâbûr’dadır. Eserleri ve öğrencileri aracılığıyla ilmî mirası sürdü. Fethu’l-Bârî gibi şerhlerde Hâkim’in rivayetlerine sıkça atıf yapılır. Hadis ilmi tarihinde Hâkim, Müstedrek’te yaptığı tashihlerle olumlu ve olumsuz birçok tartışmaya konu olmuş, ancak ilmî katkısı inkâr edilmemiştir.

Ma’rifetü Ulûmi’l-Hadîs ve hadis usulüne katkısı

Hâkim’in Ma’rifetü Ulûmi’l-Hadîs adlı eseri, hadis usulü tarihinde erken dönem sistematik çalışmalarından biridir. Eser, hadis türlerini elli iki kısımda ele alır; sahih hadisin sınıflandırılması, ravilerin tabakaları, mürsel, munkatı’ ve müdelles rivayetler gibi konuları inceler. Sonradan İbnü’s-Salâh‘ın Mukaddime’si bu çalışmadan geniş ölçüde yararlanmıştır. Hâkim ayrıca hadis rivayetinde kullanılan tahammül yollarını (semâ’, kırâat, icâzet gibi) ve râvilerin güvenilirlik ölçütlerini açıklar. Bu yönüyle Hâkim, yalnızca derleyici değil, hadis ilminin kurucu kuşağından biri olarak anılır. Bu katkı, el-Müstedrek çalışmasına ilişkin tenkitlerden bağımsız olarak değerlendirilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hâkim en-Nîsâbûrî ne zaman ve nerede doğdu?

Hicrî 321 (Miladî 933) yılında Horasan’ın Nîşâbûr şehrinde doğdu. Tam adı Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Hamdeveyh’dir; “İbnü’l-Beyyi'” lakabıyla da anılır.

Hâkim neden bu adla anılır?

Nîşâbûr’da kadılık görevi yaptığı için “el-Hâkim” lakabıyla tanınmıştır. Hadis dünyasında “Hâkim” denilince genellikle o kastedilir.

Hâkim hakkında Şiîlik tartışması nedir?

Müstedrek’te Hz. Ali ve Ehl-i Beyt fazileti konusunda rivayetleri yer verdiği için bazı çevreler onu Şiîliğe meyilli göstermiştir. Birçok âlim bu görüşe katılmaz ve onun Ehl-i Sünnet olduğunu belirtir.

Hâkim’in başlıca eserleri nelerdir?

el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, Ma’rifetü Ulûmi’l-Hadîs, Târîhu Nîsâbûr, el-İklîl ve el-Medhal ilâ Ma’rifeti’l-İklîl gibi eserlerdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hâkim en-Nîsâbûrî" maddesi; Zehebî, Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; İbnü's-Salâh, Ulûmu'l-Hadîs; Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →