el-Mu’cemü’l-Kebîr Nedir? Taberânî’nin Eseri, Yöntemi ve Önemi

el-Mu’cemü’l-Kebîr, Taberânî’nin sahabe isimlerine göre dizdiği geniş hadis kitabıdır. Binlerce sahabinin rivayetlerini içeren bu eser, hadis edebiyatında mu’cem türünün en kapsamlı örneği sayılır.

Mu’cem türü ve Kebîr’in yeri

Mu’cem, hadis kitaplarının bir türüdür; hadisler hocaların, sahabelerin veya şehirlerin adlarına göre alfabetik biçimde sıralanır. Taberânî’nin üç Mu’cem’i bu türün önemli örnekleridir. el-Mu’cemü’l-Kebîr, sahabe adlarına göre; el-Mu’cemü’l-Evsat ve es-Sağîr ise hocaların adlarına göre düzenlenmiştir. Kebîr’deki sıra, alfabetik olmakla birlikte genellikle on müjdelenmiş sahabilerden başlar ve ardından diğer sahabilere geçer. Bu düzenleme, belirli bir sahabiden gelen hadisleri bir arada bulmayı kolaylaştırır. Taberânî’nin hayatı yazısında müellifin ilmî çevresi ele alınmıştır.

Hadis sayısı ve kapsamı

Kebîr’de binlerce sahabinin rivayetleri bulunur; bu eser bir sahabiye ait hadisleri bulmada en geniş kaynaklardan biridir. Hadis sayısı, tahkikli neşirlere göre yaklaşık yirmi beş bin civarındadır. Eserin bazı bölümleri, özellikle bazı sahabelerin müsnedleri, zamanla kaybolmuştur. Ebû Hüreyre’nin müsnedi Kebîr’de yer almaz; Taberânî’nin bu hadisleri ayrıca topladığı belirtilir. Bu özellik, eserin tamamlanmamış veya parçalanmış olabileceği ihtimalini doğurur.

Yöntemi

Taberânî, hadisleri senediyle verir. Çoğunlukla hadis hakkında hüküm vermez; amacı rivayetleri toplamak ve belgelemektir. Bu yüzden Kebîr’de sahih hadislerin yanında zayıf ve hatta mevzû rivayetler de bulunur. Her sahabinin bölümünde önce hakkında bilgi verilir ve ardından rivayet ettiği hadisler sıralanır. Bazı sahabeler için sadece bir hadis, bazıları için ise yüzlerce hadis bulunur. Bu özellik, sahabe biyografileri açısından da değerli bir kaynak oluşturur. İbn Hacer, el-İsâbe adlı eserinde Kebîr’den çok yararlanmıştır.

Sıhhat durumu

Kebîr’deki hadislerin sıhhat dereceleri çeşitlidir. Heysemî, Mecma’u’z-Zevâid adlı eserinde Kebîr’deki hadisleri Kütüb-i Sitte’de bulunmayanlar (zevâid) olarak ayırıp her biri için râvilerin durumunu belirtmiştir. Bu eser, Taberânî’nin hadislerinin değerlendirilmesinde ana başvuru kaynağı olmuştur. Ayrıca Elbânî ve diğer çağdaş muhaddisler Kebîr’deki hadisleri tahrîc etmiştir. Zayıf rivayetlerin bulunması, eserin değerini azaltmaz; ancak delil olarak kullanılırken dikkat edilmesi gerekir.

Neşirler

el-Mu’cemü’l-Kebîr’in en yaygın neşri Hamdî Abdülmecîd es-Selefî’nin Bağdat ve Kahire’de yayımlanan tahkikli basımıdır. Bu neşir yirmi beş cilde yaklaşır. Eserin bir kısmı yazma nüshalardan tespit edilerek yayımlanmıştır. Günümüzde dijital hadis arşivlerinde de Kebîr taranabilmektedir. Bu da araştırmacılar için büyük kolaylık sağlar.

Hadis tarihindeki etkisi

Mu’cem, sonraki hadis eserlerine, özellikle Heysemî’nin Mecma’u’z-Zevâid’ine, Süyûtî’nin Cem’u’l-Cevâmi’ine ve Kenzü’l-Ummâl gibi derlemelere kaynaklık etti. Bu kitaplar, Kebîr’deki hadisleri konularına göre yeniden düzenlemiştir. Ayrıca sahabe biyografilerinin yazımında da yararlanılmıştır. eş-Şifâ gibi Peygamber fezâilini işleyen eserlerin kaynakları arasında da Taberânî’nin rivayetlerine rastlanır. Kebîr’in hadis ilmindeki rolü, rivayetlerin korunması ve yayılması açısından büyüktür.

Kebîr, Evsat ve Sağîr farkları

Taberânî’nin üç Mu’cem’i birbirinden farklı amaçlara hizmet eder. Kebîr, sahabe adlarına göre düzenlenmiş en geniş eserdir. el-Mu’cemü’l-Evsat, hocalarının adlarına göre dizilmiş ve garip rivayetlere özel önem veren bir çalışmadır; her hocadan farklı bir hadis seçilmiştir. es-Sağîr ise yüz yirmi civarında hocadan birer hadis içeren kısa bir derlemedir ve eğitim amacıyla kullanılmıştır. Bu yapı, Taberânî’nin hem geniş bir hadis hazinesine hem de farklı kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verdiğini gösterir. Evsat’taki hadislerin bir kısmı yalnızca bu eserde bulunduğu için, hadis ilminde ayrıca önem taşır.

Kullanım ve tahkik ilkeleri

Kebîr’i kullanırken hadisin senedi, râvilerin durumu ve diğer kaynaklardaki karşılıkları ayrıca incelenmelidir. Heysemî’nin Mecma’u’z-Zevâid’i bu iş için başlangıç noktası olabilir, ancak Heysemî’nin hükümleri de eleştirel okumayı gerektirir. Hadis araştırmacıları, hadisin diğer kaynaklardaki yollarını tespit ederek güçlendirici (şâhid ve mütâbi’) rivayetleri araştırır. Bu yöntem, Kebîr’deki zayıf rivayetlerin bir kısmının başka tariklerle hasen derecesine yükselmesine de imkân verir. Çağdaş akademik çalışmalar, Kebîr’deki sahabe biyografilerini de ayrıca değerlendirir.

Sahabe bilgisi bakımından önemi

Kebîr, binlerce sahabinin adı ve rivayetlerini içerdiğinden, sahabe tabakaları ve biyografileri açısından kıymetli bir kaynaktır. Özellikle az bilinen sahabilerin hadisleri çoğu zaman yalnızca bu eserde bulunur. Bu yüzden İbn Hacer’in el-İsâbe adlı eseri ve Ebû Nuaym’ın Ma’rifetü’s-Sahâbe’si gibi biyografik kitaplar Kebîr’den çokça yararlanmıştır. Sahabe isimlerinin doğru okunması ve karıştırılan isimlerin ayırt edilmesi, bu kitabın taranmasında önemli bir konudur. Hakîm et-Tirmizî gibi tasavvufî eğilimli muhaddislerin eserlerinde de bu tür sahabe rivayetlerinden yararlanıldığı görülür.

Sıkça Sorulan Sorular

Mu’cem ne demektir?

Hadis edebiyatında mu’cem, hadislerin hocaların veya sahabelerin isimlerine göre alfabetik sırayla dizildiği eser türüdür. Taberânî’nin Kebîr’i sahabe isimlerine göre düzenlenmiştir.

el-Mu’cemü’l-Kebîr’de kaç hadis vardır?

Yirmi beş bine yakın hadis bulunduğu belirtilir. Ancak sayı neşirlere ve kayıp bölümlere göre değişir.

Ebû Hüreyre’nin rivayetleri neden Kebîr’de yoktur?

Taberânî, Ebû Hüreyre’nin müsnedini ayrı bir eser için bıraktığı için Kebîr’de ona yer vermemiştir. Bu bilgi kaynaklarda aktarılır.

Kebîr’deki hadisler sahih midir?

Hepsi sahih değildir; sahih, hasen ve zayıf hadisler birlikte bulunur. Bu yüzden her hadis ayrıca tahkik edilmelidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "el-Mu'cemü'l-Kebîr" maddesi; Taberânî, el-Mu'cemü'l-Kebîr; Heysemî, Mecma'u'z-Zevâid; Hamdî Abdülmecîd es-Selefî, el-Mu'cemü'l-Kebîr tahkiki; Zehebî, Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →