Ahmed Naim ve Tecrîd-i Sarîh Tercümesi Hakkında

Ahmed Naim ve Tecrîd-i Sarîh, Cumhuriyet döneminde Sahîh-i Buhârî’nin Türkçeye aktarılması ve şerhi çalışmasının başlıca ismi ve eseridir. Ahmed Naim çalışmaya başlamış, Kâmil Miras tamamlamıştır.

Tecrîd-i Sarîh nedir?

Tecrîd-i Sarîh, Zeynüddîn ez-Zebîdî’nin (ö. 893/1488) Sahîh-i Buhârî’den tekrarlanan hadisleri ayıklayarak ve senetleri atarak hazırladığı, yaklaşık iki bin beş yüz hadislik özetidir. Eserin tam adı “et-Tecrîdü’s-Sarîh li-Ehâdîsi’l-Câmii’s-Sahîh”tir. Zebîdî, aslî Sahîh’teki tekrarları kaldırarak hadisleri tek bir yerde verdi ve böylece çok daha pratik bir kitap ortaya çıkardı. Bu özet, Osmanlı çevrelerinde yaygın kullanım gördü. Kitabın amacı, Sahîh’in uzun senetlerinden bağımsız olarak hadis metinlerine kolay ulaşım sağlamaktı. Sahîh-i Buhârî yazısında asıl kitabın yapısı anlatılmıştır.

Ahmed Naim kimdir?

Ahmed Naim (Bursalı) 1872’de Bursa’da doğdu, 1934’te İstanbul’da vefat etti. Medrese eğitimi aldı, Darülfünun ve Medresetü’l-Vâizîn’de felsefe ve hadis alanında dersler verdi. Osmanlı’nın son döneminde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında Dâru’l-Hikmeti’l-İslâmiyye ve Meşîhat çevrelerinde çalıştı. Kur’an ve hadis çevirisi konusunda öncü isimlerden biri olarak kabul edilir. Ayrıca felsefe, kelâm ve çağdaş düşünce üzerine eserleri vardır. Naim’in en önemli hizmeti, Sahîh-i Buhârî’nin çevirisini başlatması olmuştur.

Diyanet’in tercüme projesi

Cumhuriyet’in ilk yıllarında yeni kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı, dinî eserlerin Türkçeye aktarılmasını öncelikli görevlerinden biri saydı. 1920’lerin ortalarında Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’a Kur’an tefsiri, Ahmed Naim’e ise Sahîh-i Buhârî çevirisi görevi verildi. Naim, Tecrîd-i Sarîh’i seçti ve çeviri çalışmalarına başladı. Bu proje, hem dinî bilginin geniş halk kesimlerine ulaştırılması hem de hadis metinlerinin güvenilir bir Türkçe karşılıkla sunulması hedefine dayandı. Proje sırasında yaşanan siyasi ve idari süreçler sebebiyle çalışma zaman zaman yavaşladı.

Kâmil Miras’ın tamamlaması

Ahmed Naim 1934’te vefat ettiğinde çalışma tamamlanmamıştı. Diyanet, bu görevi Kâmil Miras’a verdi. Kâmil Miras (1874-1957), Naim’in yazdığı bölümleri gözden geçirdi, eksik kısımları tamamladı ve şerhleri genişletti. Böylece eser, 1930’lardan itibaren ciltler hâlinde Diyanet yayınları arasında çıktı. Yaklaşık yirmi yılı bulan bir çalışma sonucunda tamamlanan eser, “Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi ve Şerhi” adıyla bilinir. Bu eser, Türkçede hadis çevirisi ve şerhi alanında bir dönüm noktasıdır.

Eserin yapısı

Tecrîd-i Sarîh Tercümesi, her hadis için önce Arapça metni, ardından Türkçe çevirisini verir. Hadislerin ardından şerh kısmı yer alır; burada kelime anlamları, hadis ilmi ve fıkıh açısından açıklamalar, farklı mezheplerin görüşleri ve Kastallânî, İbn Hacer, Aynî gibi büyük şerhlerden alıntılar bulunur. Eser bölümlere ayrılmış olup Buhârî’nin kitap ve bâb düzenine sadık kalır. Dil olarak Cumhuriyet dönemi Türkçesinin ilk yıllarını yansıtır; bu nedenle sonraki baskılarda dil sadeleştirme çalışmaları yapılmıştır. Böylece eser, farklı kuşaklara ulaşabilmiştir.

Türkçe hadis literatüründeki yeri

Tecrîd-i Sarîh Tercümesi, Türkiye’de hadis literatürünün başlıca kaynaklarından biri hâline geldi. Camilerde vaazlarda, Kur’an kurslarında ve ilahiyat fakültelerinde kullanıldı. Daha sonra Sahîh-i Buhârî’nin tam çevirileri ve diğer hadis tercümeleri yapıldı; ancak Tecrîd-i Sarîh ilk büyük proje olarak önemini korudu. İmam Buhârî hakkında yazılan Türkçe çalışmalar da çoğunlukla bu çeviriye atıf yapar. Aynı zamanda Müslim ve diğer Kütüb-i Sitte kitaplarının Türkçe çeviri hareketine de öncülük etmiştir.

Değerlendirme ve eleştiriler

Tecrîd-i Sarîh’in çevirisi, dönemin dil ve ilim anlayışını yansıtan, ciddi emek mahsulü bir çalışmadır. Bununla birlikte bazı eleştiriler yapılmıştır: Eser Sahîh’in tamamını içermez, yalnızca tekrarsız muhtasarını sunar; şerh kısmı bazı yerlerde fazla geniş veya eski dil nedeniyle zor anlaşılır olabilir. Daha sonraki çevirilerde Sahîh’in tamamının aktarılması yoluna gidilmiştir. Yine de Tecrîd-i Sarîh Tercümesi, Cumhuriyet döneminde hadis ilminin Türkçe’ye aktarılmasında bir kilometre taşı olarak kabul edilir. Osmanlı’da hadis ilmi ve hadis ilminin tarihi yazıları bu çalışmayı daha geniş bağlamda anlamaya yardımcı olur.

Eserin sonraki baskıları ve kullanımı

Tecrîd-i Sarîh Tercümesi, Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından birçok kez basılmış ve yaygın biçimde dağıtılmıştır. Daha sonraki baskılarda Arapça metin sadeleştirilmiş, dil günümüz Türkçesine yaklaştırılmıştır. Eser, günümüzde de camilerde, kütüphanelerde ve akademik çalışmalarda kullanılmaktadır. Hadis dersleri veren hocalar, öğrencilerine bu esere ve Buhârî’nin asıl metnine başvurmayı önerir. Çevirideki hadis numaralandırması ve kaynak gösterme biçimi, modern tahkikli çevirilere göre farklılık gösterdiğinden, atıf yaparken baskı bilgisine dikkat edilmelidir. Bu çalışma, Türkçede hadis okuryazarlığının gelişmesine yapılan ilk büyük katkıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tecrîd-i Sarîh nedir?

Zebîdî’nin Sahîh-i Buhârî’deki tekrarları ayıklayarak hazırladığı Arapça muhtasardır. Ahmed Naim bu eseri Türkçeye çevirmiş ve şerhlerle birlikte sunmuştur.

Ahmed Naim kimdir?

Ahmed Naim (1872-1934), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan dönemde yaşamış, felsefe ve hadis alanında çalışan bir âlimdir. Darülfünun’da hocalık yapmış, Tecrîd-i Sarîh çevirisini başlatmıştır.

Çeviriyi kim tamamladı?

Ahmed Naim’in vefatından sonra Kâmil Miras, çeviriyi ve şerhi tamamladı. Eser Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayımlandı.

Eser kaç cilttir?

Diyanet yayını on iki cilt olarak bilinir. Cilt sayısı baskıya göre değişebilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ahmed Naim" ve "Kâmil Miras" maddeleri; Kastallânî, İrşâdü's-Sârî; Zebîdî, Tecrîd-i Sarîh (Arapça); Diyanet İşleri Başkanlığı, Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi; Cumhuriyet dönemi Diyanet yayın kayıtları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →