İmam Buhârî Kimdir? Hayatı, Hocaları ve İlmî Yolculukları

İmam Buhârî (194/810-256/870), İslam dünyasında hadis ilminin en büyük otoritelerinden biri kabul edilen ve Sahîh’iyle tanınan Buharalı muhaddistir. Çocuk yaşta hadise yönelmiş, Hicaz’dan Mısır’a uzanan seyahatlerle binlerce hocadan ders almış ve Hartenk’te vefat etmiştir.

Doğumu ve çocukluğu

Muhammed b. İsmâil, Hicrî 194 yılında Şevval ayının on üçüncü günü, cuma namazından sonra Buhara’da dünyaya geldi. Dedesi el-Muğîre, Buhara valisi Yemân el-Cu’fî’nin elinde Müslüman olduğu için “el-Cu’fî” nisbesi ile anılır. Babası İsmâil b. İbrâhim, hadis ve fıkıhla ilgilenen bir âlimdi; Mâlik b. Enes ile görüşmüş ve ondan bazı rivayetler aktarmıştı. Çocuk yaşta babasını kaybeden Buhârî, annesinin ve ilim ehlinin himayesinde büyüdü. Kaynaklarda küçük yaşta gözlerinin görmez hâle geldiği ve annesinin dualarıyla iyileştiği anlatılır; bu rivayet menkıbevî nitelikte olup tarih kaynaklarında yaygın olarak aktarılmıştır.

Erken yaşta hadise yönelişi

Buhârî on yaşlarında Buhara’daki hadis meclislerine devam etmeye başladı. Ad-Dâhilî gibi hocalardan hadis dinledi; onların hatalarını nazikçe düzelttiği ve hocalarının bunu kabul ettiği rivayet edilir. On altı yaşına geldiğinde Abdullah b. el-Mübârek ve Vekî’ b. el-Cerrâh’ın eserlerini ezberlemişti. Aynı yıl annesi ve kardeşi Ahmed ile birlikte hacca gitti; hac sonrası Mekke’de kalarak ilim tahsiline devam etti. Burada Humeydî gibi âlimlerden hadis okudu. Bu dönemde “et-Târîhu’l-Kebîr”in ilk çerçevesini Medine’de Ravza yanında yazdığı da anlatılır.

İlim yolculukları

Buhârî, Hicaz’dan sonra Basra, Kûfe, Bağdat, Vâsıt, Şam, Mısır ve Cezîre’ye seyahat etti. Kaynaklar, Basra’da dört kez, Hicaz’da altı yıl kaldığını bildirir. Rivayete göre bin seksen kadar hocadan hadis rivayet etmiştir. Bağdat’ta Ahmed b. Hanbel ile defalarca görüştüğü ve ondan hadis aldığı kaynaklarda anlatılır. Ali b. el-Medînî’den ilel ve ricâl bilgisini aldığı için, onun karşısında kendini küçük görmediği bilinir. Bu seyahatler, hadislerin yalnızca toplanması değil, rivayetlerin farklı şehirlerde karşılaştırılması açısından da önemliydi.

Hocaları ve öğrencileri

Hocaları arasında Ahmed b. Hanbel, Yahyâ b. Maîn, Ali b. el-Medînî, İshak b. Râhûye, Humeydî, Ebû Âsım en-Nebîl ve Ebû Nuaym el-Fazl b. Dükeyn gibi isimler yer alır. Öğrencileri ise İslam hadis literatürünün temelini kuran ikinci kuşaktır: Müslim b. el-Haccâc, Ebû Îsâ et-Tirmizî, Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, İbn Huzeyme, Ebû Hâtim er-Râzî ve Muhammed b. Yûsuf el-Firebrî, Sahîh’in en önemli râvisi olarak anılır. Bu çevre, İmam Müslim, Ebû Dâvûd gibi isimlerle birlikte Kütüb-i Sitte’nin teşekkül sürecinin ilk halkasını oluşturur.

Eserleri

En meşhur eseri el-Câmiu’s-Sahîh’tir; Sahîh-i Buhârî adıyla anılan bu kitap, altı yüz bin civarındaki rivayet arasından seçilen hadisleri içerir. Bunun dışında et-Târîhu’l-Kebîr, el-Edebü’l-Müfred, Halku Ef’âli’l-İbâd, Ref’u’l-Yedeyn ve el-Kırâe halfe’l-İmâm gibi eserleri vardır. el-Edebü’l-Müfred ahlak ve günlük yaşam adabına dair hadisleri toplayan bir kitaptır; Türkçede de çok okunur. Eserlerinin bir kısmı günümüze ulaşmıştır; bir kısmı ise yalnızca adı bilinen çalışmalar arasındadır.

Nîşâbûr ve Buhara’daki sıkıntılar

Buhârî, Nîşâbûr’da hadis meclisi kurduğunda Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî ile aralarında “Kur’an’ın lafzı mahlûk mudur?” tartışması çıktı. Buhârî, bu konudaki görüşünü “Allah’ın Kelâmı mahlûk değildir, kulların fiilleri mahlûktur” şeklinde ifade etti; ancak rakipleri onun lafzî görüşte sapkınlığa gittiğini ileri sürdü. Bu sebeple Nîşâbûr’dan ayrılmak zorunda kaldı. Ardından Buhara’ya döndüğünde de şehrin yöneticisi Hâlid b. Ahmed ez-Zühlî ile arasında gerginlik oluştu; vali kendisinden evinde ders vermesini istedi, Buhârî ise ilmi saraya götürmek istemedi. Bunun üzerine Buhara’dan çıkarıldı.

Vefatı ve menkıbeler

Buhârî, Hartenk köyünde (Semerkant yakınında) akrabalarının yanına sığındı ve hicrî 256 senesi Ramazan bayramı gecesi orada vefat etti. Kabri bugün Özbekistan’da ziyaret edilmektedir. Kaynaklar, mezarından misk kokusu geldiği gibi menkıbeler anlatır; bu tür anlatımlar tarihî doğrulama gerektiren halk rivayetleri olarak okunmalıdır. Hadis tarihi açısından önemli olan, Sahîh’inin sonraki asırlarda Kur’an’dan sonra en sahih kitap kabul edilmesi ve etrafında büyük bir şerh geleneğinin oluşmasıdır. Bu gelenek Osmanlı hadis âlimleri ve Ahmed Naim’in Tecrîd-i Sarîh tercümesi gibi Türkçe çalışmalarla bugüne uzanır.

İlmî kişiliği ve ahlakı

Kaynaklar Buhârî’nin hafızasının olağanüstü olduğunu, bir kitabı bir kez okuyunca ezberleyebildiğini belirtir. Bağdat’ta hadis âlimlerinin onu denemek için yüz hadisin senet ve metinlerini birbirine karıştırıp sorduğu, Buhârî’nin her birini yerli yerine koyarak düzelttiği meşhur bir anlatıdır; bu rivayet menkıbevî özellik taşır, fakat Buhârî’nin hafıza ve ricâl ilmindeki otoritesini yansıtması bakımından sık anılır. Cömert, mütevazı ve zühde düşkün biri olarak tanındığı, ticaretle de uğraştığı, kazancını ilim talebelerine harcadığı aktarılır. Hadis nakledenlerin gıybetinden kaçındığı, cerh ve ta’dil sırasında bile ağır ifade kullanmaktan çekindiği belirtilir; kendisine ait “Hiç kimseye gıybet etmedim” sözü kaynaklarda geçer.

Sıkça Sorulan Sorular

İmam Buhârî ne zaman ve nerede doğdu?

Kaynaklara göre Hicrî 194 (Miladî 810) yılında Mâverâünnehir’in Buhara şehrinde doğdu. Tam adı Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil b. İbrâhim el-Cu’fî el-Buhârî’dir.

Hangi şehirlere ilim için seyahat etti?

Mekke, Medine, Basra, Kûfe, Bağdat, Şam, Mısır ve Horasan bölgesinin şehirlerini gezdi. Kaynaklar, bu seyahatlerde binlerce hocadan hadis topladığını nakleder.

Hocaları ve öğrencileri kimlerdir?

Hocaları arasında Ahmed b. Hanbel, Ali b. el-Medînî, Yahyâ b. Maîn ve İshak b. Râhûye bulunur. Öğrencileri arasında Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Huzeyme sayılır.

Nerede ve ne zaman vefat etti?

Hicrî 256 (Miladî 870) yılında Ramazan bayramı gecesinde Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyünde vefat etti ve orada defnedildi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Buhârî, Muhammed b. İsmâil" maddesi; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; Zehebî, Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ; İbn Hacer el-Askalânî, Hedyü's-Sârî (Fethu'l-Bârî mukaddimesi); Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →