Kenzü’l-Ummâl Nedir? Ali el-Müttakī’nin Eseri, Yöntemi ve Önemi

Kenzü’l-Ummâl, Ali el-Müttakī’nin Süyûtî’nin hadis külliyatını fıkıh bâblarına göre yeniden düzenleyerek hazırladığı, yaklaşık kırk altı bin hadis içeren büyük derlemedir. Hadislerin kaynaklarını da gösterdiği için başvuru eseri olarak kullanılır.

Eserin adı ve yazılış amacı

Kitabın tam adı Kenzü’l-Ummâl fî Süneni’l-Akvâl ve’l-Ef’âl’dir. Ali el-Müttakī, Süyûtî’nin harf sırasına göre dizilmiş Cem’u’l-Cevâmi’ adlı eserinin kullanımını zor bulmuş; hadisleri konularına göre düzenlemek istemiştir. Böylece bir konuda hadis arayan kimse, ilgili bâbı açarak aradığı rivayetlere ulaşabilecekti. Eserin ismindeki “akvâl ve ef’âl”, Hz. Peygamber’in sözlerini ve fiillerini kapsadığını belirtir. Bu çalışma, hadis kitaplarının erişilebilirliği açısından önemli bir adımdır. Ali el-Müttakī’nin hayatı yazısında müellifin ilmî çevresi anlatılır.

Kaynakları

Süyûtî’nin Cem’u’l-Cevâmi’ adlı eseri, Kütüb-i Sitte, Müsned, Mu’cem, Müstedrek, Sünen-i Dârekutnî ve birçok başka hadis kaynağından derlenmiş büyük bir hadis kütüphanesi niteliğindedir. Ali el-Müttakī, bu eseri esas alarak üzerine ek kaynaklar ve ziyâdeler ekledi. Her hadisin yanında hangi kitaplarda geçtiğini sembollerle belirtti; bu semboller yaklaşık yüz kadar farklı kaynağı kapsar. Böylece okuyucu bir hadisin hangi eserlerde bulunduğunu hızlıca görebilir. Bu sistem, hadis tahrîcinde pratik kolaylık sağlar. Süyûtî’nin diğer çalışmaları için Süyûtî yazısına bakılabilir.

Tasnif yöntemi

Kenzü’l-Ummâl, önce Akvâl (sözler) ve Ef’âl (fiiller) olmak üzere iki ana kısma ayrılır. Akvâl kısmı, fıkıh kitaplarının tertibine uygun olarak Îman, İlim, Taharet, Salât, Zekât, Savm, Hac, Cihâd, Nikâh, Talâk, Büyû’, Ahkâm, Edeb, Zühd, Fiten, Ahvâl-i Kıyâme ve diğer bölümlere ayrılır. Ef’âl kısmı ise Hz. Peygamber’in hayatı, mucizeleri, ibadeti ve sahabe faziletlerini ele alır. Bu iki kısmın yanında Ekvâl ve Ef’âl dışında Hulefâ-i Râşidîn ve sahabenin hadisleri de ayrı bir bölümde toplanır. Bu bölüm tertibi, eseri konu araştırmaları için elverişli yapar.

Sıhhat durumu ve eleştiriler

Kenzü’l-Ummâl’in hadisleri Süyûtî’nin genel yaklaşımını yansıtır: bir hadisin geçtiği kaynak belirtilir, ancak sıhhat derecesi her zaman açıkça verilmez. Kitaptaki hadislerin bir kısmı sahih ve hasen, bir kısmı zayıf ve mevzûdur. Bu nedenle Kenzü’l-Ummâl’den yapılan alıntılarda hadisin asıl kaynağına başvurulması ve ravilerinin incelenmesi gerekir. Çağdaş hadis araştırmacıları, eserin hadislerini tahrîc ve tahkik ederek sıhhat derecelerini belirlemeye çalışmıştır. Bu çalışmalar, eserin güvenilir kullanımı için gerekli kabul edilir.

Neşirler ve kullanım alanı

Kenzü’l-Ummâl’in ilk basımı Haydarâbâd’da yapılmıştır; ardından Beyrut’ta Mahmûd Ömer ed-Dımyâtî ve Bekrî Hayyânî ile Safvet es-Sekâ’nın tahkikli neşri yayımlanmıştır. Bu neşirler on altı ciltlik bir seri olarak bilinir. Eser, günümüzde hadis ve siyer araştırmalarında, özellikle sahabe faziletleri ve ahlak konularında başvuru kaynağı olarak kullanılır. Dijital hadis arşivleri de eserin taranmasını kolaylaştırmıştır. Türkçede eserin tam çevirisi bulunmamakla birlikte, çeşitli tezlerde ve makalelerde kullanılmıştır.

Hadis literatüründeki yeri

Kenzü’l-Ummâl, hadis kitaplarının “cevâmi'” türüne giren geç dönem eserlerinden biridir. Bu tür eserler, daha önceki kaynaklardaki hadisleri bir araya getirir ve onları belirli bir düzen içinde sunar. Aynı geleneğe ait başka çalışmalar arasında İbn Kesîr’in Câmiu’l-Mesânîd’i ve Heysemî’nin Mecma’u’z-Zevâid’i sayılabilir. el-Mu’cemü’l-Kebîr gibi büyük külliyatlar da Kenzü’l-Ummâl’in temel kaynakları arasında yer alır. Dolayısıyla eser, hadis literatürünün farklı dönemlerini birleştiren bir köprü işlevi görür.

Kullanırken dikkat edilecek hususlar

Kenzü’l-Ummâl’den bir hadis alıntılarken şu noktalar dikkate alınmalıdır: Hadisin asıl kaynağı tespit edilmeli, ilgili kaynakta senedi incelenmeli, hadisin sıhhat derecesi hadis âlimlerinin değerlendirmelerinden öğrenilmelidir. Özellikle fezâil ve fiten gibi konularda zayıf ve mevzû rivayetlerin bulunma ihtimali yüksektir. Ayrıca bazı hadislerin metni farklı rivayetlerle karışabilir. Bu nedenle kitap, doğrudan delil kaynağı olmaktan çok, hadise ulaşma aracı olarak görülmelidir. Hakîm et-Tirmizî gibi tasavvufî hadis müelliflerinin eserleri de bu bakımdan karşılaştırmalı okunabilir.

Kenzü’l-Ummâl’in Osmanlı ve Hint çevrelerinde okunması

Kenzü’l-Ummâl, müellifin Mekke’de yaşaması sebebiyle hem Hicaz hem Hindistan hem de Osmanlı çevrelerinde bilinen bir eser oldu. Osmanlı döneminde hadis kitapları arasında Kenzü’l-Ummâl’in nüshaları kütüphanelerde yer aldı; Kâtib Çelebi Keşfü’z-Zunûn’da eseri kaydetmiştir. Hint alt kıtasında ise Muhammed Tâhir el-Fettenî gibi öğrencileri aracılığıyla Kenzü’l-Ummâl’in yöntemi yayıldı. Bu yaygınlık, kitabın hadis literatüründe geç dönemin en kapsamlı derlemelerinden biri olarak kabul edilmesini sağladı. Aynı zamanda hadislerin yazıya geçirilmesi sürecinin son halkalarından birini temsil eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Kenzü’l-Ummâl ne demektir?

“Amel edenlerin hazinesi” anlamına gelir. Eser, Hz. Peygamber’in sözlerini (akvâl) ve fiillerini (ef’âl) fıkıh bâblarına göre düzenleyen büyük bir hadis derlemesidir.

Kitapta kaç hadis vardır?

Yaklaşık kırk altı bin hadis bulunduğu belirtilir. Sayı, neşirlere ve tekrarların dahil edilip edilmemesine göre değişir.

Kenzü’l-Ummâl hangi eserlere dayanır?

Esas olarak Süyûtî’nin Cem’u’l-Cevâmi’ (el-Câmiu’l-Kebîr) ve el-Câmiu’s-Sağîr ile ziyâdelerine dayanır; Ali el-Müttakī bunları konulara göre yeniden düzenlemiştir.

Kitaptaki hadislerin hepsi sahih midir?

Hayır. Eser sahih, hasen, zayıf ve mevzû rivayetleri birlikte içerir. Bu yüzden hadisler kaynaklarına ve sıhhat derecelerine göre ayrıca incelenmelidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kenzü'l-Ummâl" maddesi; Ali el-Müttakī, Kenzü'l-Ummâl fî Süneni'l-Akvâl ve'l-Ef'âl; Süyûtî, Cem'u'l-Cevâmi'; Kâtib Çelebi, Keşfü'z-Zunûn; Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →