İslam Miras Hukukuna Giriş

Ferâiz İlmi

Vefat eden bir kimsenin geride bıraktığı malın kimlere ve hangi oranlarda paylaştırılacağını inceleyen ilme ferâiz denir. Kelime, “belirlenmiş paylar” anlamındaki farîza kelimesinin çoğuludur. Miras paylarının büyük kısmı bizzat Kur’an-ı Kerim’de, özellikle Nisâ Suresi’nin 11, 12 ve 176. ayetlerinde ayrıntılı olarak belirlenmiştir. Ayetlerin sonunda bu payların “Allah’tan bir farz” olduğu vurgulanır. Bu da miras paylaşımının keyfî değil, ilahî bir düzen olduğunu gösterir.

Mirastan Önce Yapılacaklar

Vefat eden kişinin terekesi (geride bıraktığı mal) mirasçılara dağıtılmadan önce şu sıra takip edilir:

1. Techiz ve tekfin masrafları: Cenazenin yıkanması, kefenlenmesi ve defni için gereken makul harcamalar.
2. Borçlar: Ölenin kul borçları ödenir. Borç ödenmeden mirasın paylaştırılması doğru değildir.
3. Vasiyet: Mirasçı olmayan kimseler lehine yapılmış vasiyetler, kalan malın üçte birini aşmamak kaydıyla yerine getirilir (Nisâ Suresi, 4/11-12).
4. Mirasın taksimi: Geriye kalan mal mirasçılar arasında paylaştırılır.

Mirasçı Olmanın Sebepleri ve Engelleri

Mirasçılık başlıca iki sebebe dayanır: nesep (kan) bağı ve geçerli bir evlilik. Klasik fıkıhta azatlı kölenin efendisine mirasçı olması (velâ) da bir sebeptir. Mirasa engel durumlar ise şunlardır:

• Mirasçının murisini kasten öldürmesi (Hanefîlere göre hataen öldürme de engeldir).
• Din farklılığı: Hz. Peygamber, müslümanın kâfire, kâfirin de müslümana mirasçı olamayacağını bildirmiştir (Buhârî, Ferâiz; Müslim, Ferâiz).

Mirasçı Grupları

Ashâbü’l-Ferâiz (Pay Sahipleri)

Payları Kur’an’da belirlenmiş olan mirasçılardır. Kur’an’daki paylar altıdır: yarım, dörtte bir, sekizde bir, üçte iki, üçte bir ve altıda bir. Başlıca pay sahipleri şunlardır:

• Koca: Ölen karısının çocuğu yoksa yarım, çocuğu varsa dörtte bir alır.
• Karı: Ölen kocasının çocuğu yoksa dörtte bir, çocuğu varsa sekizde bir alır. Birden fazla eş varsa bu payı paylaşırlar.
• Anne: Ölenin çocuğu veya birden fazla kardeşi varsa altıda bir, yoksa üçte bir alır.
• Baba: Ölenin oğlu varsa altıda bir alır; oğlu yoksa hem pay sahibi hem asabe olarak mirastan pay alabilir.
• Kız çocuk: Tek kız ve erkek kardeşi yoksa yarım, iki veya daha fazla kız ve erkek kardeşleri yoksa üçte iki alırlar.

Asabe

Pay sahiplerine verildikten sonra kalan malı alan erkek tarafından akrabalardır. Oğul, torun, baba, dede ve erkek kardeş bu gruptandır. Oğul ile kız birlikte mirasçı olduğunda erkeğe kızın iki katı pay verilir (Nisâ Suresi, 4/11).

Zevi’l-Erhâm

Pay sahibi ve asabe bulunmadığında mirasçı olan diğer akrabalardır; kızın çocukları, teyze, dayı ve hala gibi.

Erkeğe İki Pay Verilmesinin Hikmeti

İslam miras hukukunda bazı durumlarda erkeğe kadının iki katı pay verilmesi, erkeğin mehir ödeme, eşinin ve çocuklarının nafakasını karşılama gibi malî yükümlülükleri ile birlikte değerlendirilmelidir. Kadın ise mirastan aldığı pay da dahil kendi malını dilediği gibi kullanır; ailenin geçimine katkı zorunluluğu yoktur. Anne, baba ve bazı durumlarda kardeşlerde ise kadın ile erkek eşit pay alır.

Türk Medeni Kanunu ile İlişkisi

Türkiye’de mirasın hukuken paylaştırılması Türk Medeni Kanunu’na göre yapılır ve bu kanunda kız ve erkek çocuklar eşit pay alır. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın değerlendirmesine göre, mirasçılar kendi aralarında rıza ile anlaşarak mirası dinî ölçülere göre paylaştırabilirler. Mirasçılardan biri kendi hakkından gönül rızasıyla vazgeçebilir. Önemli olan, hiçbir mirasçının hakkının zorla veya aldatılarak elinden alınmamasıdır. Özellikle kadınların miras haklarının örf gerekçesiyle ellerinden alınması büyük bir kul hakkıdır.

Miras Konusunda Dikkat Edilecek Hususlar

• Hayatta iken mirası belirli bir çocuğa yönelik olarak diğerlerinden kaçırmak için yapılan muvazaalı işlemler kul hakkına girer.
• Mirasçılar arasında küslük ve kırgınlıklardan sakınılmalı, paylaşım açık ve adil yapılmalıdır.
• Vefat edenin ödenmemiş borçları, oruç ve namaz fidyesi gibi vasiyetleri araştırılmalıdır.

Hayatta İken Mal Paylaştırmak

Bazı anne ve babalar, hayattayken mallarını çocuklarına paylaştırmak ister. Bu, miras değil hibe (bağış) hükmündedir ve caizdir. Ancak hibede çocuklar arasında adalete riayet etmek gerekir. Nu’mân b. Beşîr’in babası, oğluna bir bağışta bulunmak isteyip Hz. Peygamber’i şahit tutmak istediğinde, Hz. Peygamber diğer çocuklarına da aynısını verip vermediğini sormuş, olumsuz cevap alınca “Allah’tan korkun ve çocuklarınız arasında adaletli olun” buyurmuştur (Buhârî, Hibe; Müslim, Hibât).

Hanefî âlimlerinin çoğuna göre hayattayken yapılan bağışlarda kız ve erkek çocuklara eşit vermek daha uygundur. Bir çocuğun hastalık, eğitim veya bakım gibi özel ihtiyaçları sebebiyle ona fazladan yardım edilmesi ise haksızlık sayılmaz. Hayattayken yapılan paylaşımlarda kişinin kendi geçimini ve ileride doğabilecek ihtiyaçlarını da gözetmesi tavsiye edilir.

Miras hesapları karmaşık olabileceği için somut durumunuz için müftülüklere, fetva.diyanet.gov.tr adresine veya Alo 190 hattına başvurmanız, hukuki işlemler için de bir avukattan destek almanız tavsiye edilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Nisâ Suresi (4/7, 4/11-12, 4/176); Buhârî, Ferâiz; Müslim, Ferâiz; Buhârî, Ferâiz; Müslim, Ferâiz; Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal II: İslam ve Toplum; Sirâceddin es-Secâvendî, es-Sirâciyye; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Miras" ve "Ferâiz" md.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →