Vehhabilik: Doğuşu, Tarihi ve Temel Görüşleri

Vehhâbilik, 18. yüzyılda Necid bölgesinde Muhammed b. Abdülvehhâb’ın başlattığı, tevhid vurgusu ve bid’at eleştirisiyle öne çıkan dinî-siyasi harekettir. Muhammed b. Suûd ile yapılan ittifak sonrasında siyasi bir güce dönüşmüş, daha sonra Suudi Arabistan’ın resmî dinî anlayışıyla ilişkilendirilmiştir. Hareket hakkındaki görüşler çok tartışmalıdır.

Muhammed b. Abdülvehhâb ve çevresi

Muhammed b. Abdülvehhâb, 1703 civarında Necid’in Uyeyne kasabasında doğmuş, Hanbelî fıkhı üzerine eğitim görmüş, Medine, Basra gibi merkezlerde ders almış bir âlimdir. Babası ve kardeşi Hanbelî kadılarındandı; kardeşi Süleyman b. Abdülvehhâb sonradan Muhammed’in görüşlerini eleştiren bir kitap yazmıştır (kaynaklarda bu eser ismi ve tarihinin tartışmalı olduğu belirtilir). Dönemin Necid’inde bazı halk uygulamaları (kabir, ağaç ve taş ziyaretleri, adak ve kurban uygulamaları, falcılık gibi) onun eleştirisinin hedefi oldu. Bu uygulamaları şirk ve bid’at olarak değerlendirip tevhide dönüşü savunan çağrısı yerel emirlerle çatışmaya yol açtı. Sonunda Dir’iyye emiri Muhammed b. Suûd’un himayesine sığındı (1157/1744 civarı). Bu ittifak, dinî ıslah çağrısı ile siyasi-askerî gücü birleştirdi ve Suudi devletinin temelini oluşturdu.

Temel görüşler

Hareketin başlıca vurguları şöyledir (ayrıntılarda tartışma ve çeşitli yorumlar vardır):

• Tevhid: İbadetin yalnızca Allah’a yapılması; Allah’tan başkasına dua, adak, kurban ve yardım dileme gibi fiillerin şirk sayılması. Tevhidin uluhiyet ve rubûbiyet ayrımıyla anlatılması.
• Bid’at karşıtlığı: Kabir üzerine yapı, türbe ziyaretinde aşırılıklar, mevlid ve benzeri uygulamalar gibi bazı geleneklerin dinde yeri olmayan ilaveler sayılması.
• Selef ve Hanbelî referans: İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye gibi âlimlerin görüşlerine dayanan Hanbelî-Selefî çerçeve.
• Taklide itiraz: Doğrudan Kur’an ve sünnete dönüş vurgusu.

Bu görüşlerin yorumu ve uygulaması konusunda hareketin içinde ve dışında farklı değerlendirmeler vardır. Hareket mensupları kendilerinin selef akidesini savunduğunu belirtir; eleştirenler ise bazı yorumların aşırı olduğunu, tekfir ve şiddet pratiği doğurduğunu iddia eder. Selef akidesi ile Selefilik hareketi arasındaki fark yazısı bu terminolojiyi anlamaya yardım eder.

Tarihî gelişim ve Osmanlı ile ilişkisi

Birinci Suudi devleti (Dir’iyye) 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın başında Necid’in büyük bölümüne, Hicaz’a ve diğer bölgelere genişledi. 1803-1806 civarında Mekke ve Medine’nin ele geçirilmesi, Osmanlı için hem siyasi hem dinî bir mesele oldu; çünkü Osmanlı padişahı Haremeyn’in hizmetkârı sıfatıyla bu şehirlerin koruyucusuydu. Osmanlı, Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’yı görevlendirdi; oğlu İbrahim Paşa komutasındaki ordu 1818’de Dir’iyye’yi ele geçirerek birinci devleti sona erdirdi. Sonraki dönemlerde ikinci Suudi devleti kuruldu, 1932’de ise Abdülaziz b. Suûd tarafından modern Suudi Arabistan Krallığı ilan edildi. Osmanlı kaynaklarında hareketin hem isyan hem sapkın görüş olarak değerlendirildiği, bölgesel ve siyasi bağlamın da etkili olduğu görülür. Bu tarih; yerel, siyasi ve dinî unsurların iç içe geçtiği bir olay olduğundan tek yönlü yorumlanmamalıdır.

Eleştiriler ve savunmalar

Hareketi eleştiren çağdaş Sünnî âlimler (Osmanlı ulemâsından, Mısır, Şam, Hicaz ve Kuzey Afrika’dan çeşitli isimler) genellikle şu konulara yoğunlaşmıştır: Tevhid ve şirk tanımının fazla geniş tutulması; müslümanların büyük bir kısmının tekfir edilmesi ve savaşa gerekçe yapılması; türbe ziyareti, tevessül ve şefaat gibi konulardaki katı tutum; Hicaz’da kutsal mekânların tahribi. Savunanlar ise hareketin halk arasında yaygın bazı inanç ve uygulamalara karşı gerçek bir ıslah çağrısı yaptığını, yanlış anlaşıldığını veya tarihî anlatımların eleştirenlerin bakışını yansıttığını belirtir. Natana DeLong-Bas gibi bazı araştırmacılar, Muhammed b. Abdülvehhâb’ın bizzat yazdıklarında tekfir ve şiddetin sonraki uygulamalar kadar vurgulu olmadığını savunurken, başka akademisyenler bu görüşe karşı çıkmıştır. Bu yüzden konuda kesin ve tek bir yargı yerine kaynak ve bağlamları dikkate alan bir okuma gereklidir.

Bugünkü durum ve tarafsız okuma

Günümüzde “Vehhâbîlik” terimi çoğunlukla dışarıdan verilen bir adlandırma olarak kullanılır; Suudi Arabistan’daki resmî dinî anlayış kendisini Hanbelî-Selefî çerçevede tanımlar. Dünyanın farklı yerlerinde Suudi kökenli eğitim ve yayın faaliyetlerinin etkisi tartışılırken, kimi araştırmacılar bu etkiyi vurgular, kimileri ise yerel dinamiklerin belirleyici olduğuna dikkat çeker. Bu nedenle “Vehhâbî” etiketiyle her Selefî akımı veya Suudi kökenli her uygulamayı aynı kefeye koymak akademik olarak doğru değildir. Konuyu çalışırken güvenilir tarihî kaynaklar, farklı bakış açılarını yansıtan akademik eserler ve hareketin kendi metinleri birlikte değerlendirilmelidir. Selefilik: Tarihî gelişimi, İbn Teymiyye, Mürcie ve Cebriyye ve Cehmiyye yazıları, ilgili dinî ve tarihî arka planı tamamlayıcı bilgiler sunar. İhtilaf ve farklı görüşlere saygı ilkesi (ihtilaf adabı) bu tür tartışmalarda önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Vehhâbilik nedir?

18. yüzyılda Necid’de Muhammed b. Abdülvehhâb’ın başlattığı, tevhid vurgusu ve bid’atlere karşı ıslah çağrısıyla ortaya çıkan, Suudi ailesiyle ittifak kuran dinî harekettir.

Muhammed b. Abdülvehhâb ne zaman yaşamıştır?

Yaklaşık 1115/1703-1206/1792 yılları arasında yaşadığı kaynaklarda aktarılır.

Hareketin mensupları kendilerine ne derler?

Kendilerini genellikle “Muvahhidûn” veya “Selefî” olarak adlandırırlar; “Vehhâbî” adı daha çok eleştirenlerce kullanılan bir ifadedir.

Osmanlı ile ilişkisi nasıl olmuştur?

Hareketin Hicaz’a ulaşması ve Mekke-Medine’yi ele geçirmesiyle Osmanlı, Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’yı görevlendirmiş; 1818’de Dir’iyye düşmüştür. Bu süreç tarihçiler arasında ayrıntılı tartışılan bir konudur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Vehhâbîlik" ve "Muhammed b. Abdülvehhâb" maddeleri; Muhammed b. Abdülvehhâb, Kitâbü't-Tevhîd; Cabarti ve Osmanlı kaynakları (Cevdet Paşa, Târih); Natana DeLong-Bas, Wahhabi Islam

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →