Cehm bin Safvân ve Cehmiyye’nin Görüşleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı ve Dönemi
Kaynaklarla İlgili Sorunlar
Ona Nispet Edilen Görüşler

Cehm b. Safvân (ö. 128/746 civarı), Emevîler döneminde Horasan’da yaşamış, adına nispet edilen Cehmiyye ile sıfatların nefyi, cebir ve imanın marifet olduğu gibi görüşleriyle tanınan kelamcıdır. Görüşlerinin çoğu rakip kaynaklardan aktarıldığı için, nispetlerin doğruluğu akademik açıdan temkinle değerlendirilir.

Hayatı ve Dönemi

Cehm b. Safvân, Horasan’ın Tirmiz bölgesinde faaliyet gösterdi ve Emevî yönetimine karşı çıkan Hâris b. Süreyc’in çevresinde yer aldı. Kaynaklara göre Hâris’in isyanı sırasında yazı işlerini üstlendi. İsyanın bastırılmasının ardından Selm b. Ahvez tarafından yakalanıp öldürüldü; tarih olarak hicri 128 yılı sıkça zikredilir. Ölüm sebebinin siyasi mi yoksa itikadî mi olduğu tartışılmıştır. Rivayetler, onun siyasi bir muhalif olmakla birlikte kelamî görüşleri nedeniyle de hedef alındığını gösterir. Bu muğlaklık, onun hakkındaki bilgilerin değerlendirilmesinde dikkat gerektirir.

Kaynaklarla İlgili Sorunlar

Cehm b. Safvân’ın kendi eseri günümüze ulaşmamıştır. Görüşlerini bize aktaran kaynaklar çoğunlukla hasımlarına aittir: Ahmed b. Hanbel, Buhârî, Dârimî ve diğer muhaddisler. Bu yüzden nispet edilen sözlerin ne kadarının ona ait olduğu belirsizdir. Ayrıca “Cehmî” etiketi Selef kaynaklarında pek çok farklı gruba, özellikle sıfat nefyi yapanlara uygulanmıştır. Bu durum, “Cehmiyye” teriminin geniş ve genelleyici bir kullanımını beraberinde getirir. Bu nedenle bir görüşün Cehm’in kendisine mi yoksa sonraki “Cehmî” olarak anılan gruplara mı ait olduğunu ayırt etmek zordur.

Ona Nispet Edilen Görüşler

Sıfatların nefyi: Allah’a yaratılmışlarda bulunan niteliklerin nispet edilmemesi gerektiği; bu bağlamda ilim, kudret gibi sıfatların da zâttan ayrı olarak kabul edilmediği aktarılır.
Kur’an’ın mahlûk oluşu: Sonraki mihne tartışmasının erken kökenlerinden biri olarak görülür (Kur’an’ın yaratılmışlığı).
İman: İmanın sadece Allah’ı bilmek (marifet) olduğu; dil ikrarı ve amelin bu tanıma dâhil olmadığı.
Cebir: İnsanın fiillerinde irade ve kudret sahibi olmadığı; fiillerin Allah’a ait olduğu (Cebriye ve Cehmiyye).
Cennet ve cehennemin sonu: Cennet ve cehennemin sonlu olduğu, ahirette yok olacağı yönünde bir görüş aktarılır.

Eleştiriler ve Karşı Cevaplar

Selef çizgisindeki muhaddisler Cehm’in sıfat nefyini en tehlikeli sapmalardan biri sayarak sert tepkiler gösterdi. Ahmed b. Hanbel’in reddiyesi bu tepkilerin en bilinenidir. Eş’arî ve Matüridî kelamcılar da Cehm’in cebir ve iman anlayışını eleştirdi; Allah’ın sıfatlarını kabul eder ve kul fiillerinde cüz’i iradeyi muhafaza ederek ayrıştı. Mu’tezile ise sıfat nefyi konusunda ona yaklaşsa da adalet ilkesi dolayısıyla cebri reddetti (Mu’tezile’nin adalet ve tevhid ilkeleri). Böylece Cehm’in görüşleri, kelam ekollerinin kendilerini tanımlamasında bir karşıt örnek rolü oynadı.

Tarihî Önemi

Cehm b. Safvân, erken dönem kelam tartışmalarını başlatan isimlerden biridir. Sıfatların nefyi ve cebir görüşleri, sonraki Ehl-i Sünnet kelamının sıfat öğretisini ve kader anlayışını oluştururken referans noktası olmuştur. Selef çizgisindeki tepkinin sertliği de, Allah’ın sıfatlarının nasıl anlaşılacağı konusunda ne kadar hassas bir alan olduğunu gösterir. Daha geniş bir bakış için Allah’ın sıfatları konusunda mezheplerin görüşleri yazısı okunabilir.

Tirmiz Münazaraları ve Dış Etkiler

Kaynaklar, Cehm b. Safvân’ın Tirmiz bölgesinde Budist, Maniheist ve Hristiyan çevrelerle temas ettiğini ve onlarla tartıştığını aktarır. Bu temasın, onun Allah’ın zâtı ve sıfatlarına dair soyutlama eğilimini etkilemiş olabileceği ileri sürülür. Selef kaynaklarında yer alan bir rivayete göre Cehm, Semenîler (Budistler) ile yaptığı bir tartışmada Allah’ın nasıl bir varlık olduğunu açıklayamayınca sıfatları nefye yöneldi. Bu rivayet, mezhepler tarihi araştırmacıları tarafından “kelamın doğuşunda dış etkileşimin rolü” bağlamında incelenir; ancak rivayetin tarihsel güvenilirliği tartışmalıdır ve kesin bir kanıt olarak sunulmamalıdır.

Bu tür anlatımlar, hasım kaynaklarda Cehm’in fikirlerini “yabancı etki” olarak sunma eğilimini de yansıtabilir. Çünkü bir görüşün İslam dışı bir kaynağa dayandırılması, onu itibarsızlaştırmanın yaygın bir yöntemiydi. Bu yüzden rivayetleri değerlendirirken polemik amacını da hesaba katmak gerekir.

Cehmiyye Etiketinin Kullanımı

Selef literatüründe “Cehmî” terimi geniş bir anlamda kullanıldı. Mu’tezile, hatta bazı Eş’arî kelamcılar da sıfat konusundaki yorumları nedeniyle Cehmiyye’ye benzetildi. Bu geniş kullanım, bir tarafın diğerini ilzam etmek için başvurduğu retorik bir araç olabilir. Mesela İbn Teymiyye, Eş’arîlerin bazı sıfat yorumlarını Cehmiyye’nin kalıntısı olarak nitelendirirken, Eş’arîler bunu kabul etmeyip kendi Ehl-i Sünnet kimliklerini savundu. Böyle durumlarda “Cehmî” etiketinin tarihsel Cehm b. Safvân ile doğrudan ilişkisini sorgulamak gerekir.

Bu sebeple modern akademik çalışmalar, Cehmiyye’yi “tarihî bir grup” ve “polemik bir etiket” olarak ayırt eder. Birincisi sınırlı bir coğrafya ve zaman dilimindeki gerçek kişileri, ikincisi ise sonraki asırlarda farklı grupları nitelemek için kullanılan genel bir ifadeyi anlatır. Bu ayrım, kaynakların doğru okunması için önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Cehm b. Safvân kimdir?

Horasanlı, Emevîler döneminde yaşamış, hicri 128 civarında öldürülen kelamcıdır; adına nispet edilen Cehmiyye ile anılır.

Cehmiyye’ye nispet edilen başlıca görüşler nelerdir?

Sıfatların nefyi, Kur’an’ın mahlûk oluşu, imanın marifet oluşu, cebir ve cennet-cehennemin fena bulacağı gibi görüşlerdir.

Bu görüşlerin kaynağı güvenilir midir?

Çoğu hasım kaynaklardan aktarıldığı için nispetlerin doğruluğu akademik açıdan temkinle ele alınır.

Cehmiyye’nin Mu’tezile ile ilişkisi nedir?

Sıfatların nefyi konusunda yakınlık vardır; fakat Mu’tezile adalet ve irade konusunda cebri reddederek ayrılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cehm b. Safvân" ve "Cehmiyye" md.; Ahmed b. Hanbel, er-Redd ale'z-Zenâdika ve'l-Cehmiyye; Buhârî, Halku Ef'âli'l-İbâd; Şehristânî, el-Milel ve'n-Nihal

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →