Kur’an’ın Yaratılmışlığında Mezheplerin Tutumu

Kur’an’ın yaratılmışlığı meselesi, Allah’ın kelamı olan Kur’an’ın ezelî mi yoksa yaratılmış mı olduğu konusunda Mu’tezile, Ehl-i Hadis, Eş’arî ve Matüridî çizgilerinin ayrıldığı kelam tartışmasıdır. Abbâsî halifesi Me’mûn döneminde “mihne” adıyla devlet politikası olarak uygulanmış ve İslam düşünce tarihinin kritik olaylarından biri olmuştur.

Meselenin Doğuşu

Kelamullah konusu, Allah’ın sıfatları tartışmasının bir parçasıdır. Mu’tezile tevhid ilkesi gereği ezelî sıfatları ayrı saymadığı için Kur’an’ın yaratılmış olduğunu savundu: Eğer Kur’an ezelî olsaydı, Allah’tan başka ezelî bir şey bulunurdu. Bu görüş, Cehm b. Safvân ve Ca’d b. Dirhem gibi isimlere de nispet edilir (Cehm b. Safvân). Karşıt görüşü savunanlar ise Kur’an’ın Allah’ın kelamı olduğunu ve Allah’ın sıfatının mahlûk olamayacağını söyledi.

Mihne Dönemi

Halife Me’mûn (813-833), 833 civarında Mu’tezile’nin görüşünü resmî politika hâline getirdi ve âlimlerin, kadıların ve muhaddislerin bu görüşü kabul etmesini istedi. Reddedenler hapse atıldı veya görevden alındı. Ahmed b. Hanbel direnen muhaddislerin başında geldi; hapsedildi ve kırbaçlandığı rivayet edilir. Mu’tasım ve Vâsık dönemlerinde de uygulama sürdü. Halife Mütevekkil (847) mihneye son verdi ve Mu’tezile devlet desteğini kaybetti. Bu olay, Ehl-i Hadis’in itibarını artırdı ve Sünnî akidenin biçimlenmesinde önemli rol oynadı (itikadî mezheplerin ortaya çıkışındaki siyasi olaylar).

Ehl-i Hadis ve Hanbelî Görüşü

Ahmed b. Hanbel ve çevresi, “Kur’an Allah’ın kelamıdır, mahlûk değildir” diyerek net bir tutum sergiledi. Bazı muhaddisler bu ilkeyi sert biçimde savunarak, okuyanın lafzının da mahlûk olmadığını söyledi. Buhârî ise Halku Ef’âli’l-İbâd eserinde insanların fiillerinin (okuma, seslendirme) yaratılmış, okunan Kur’an’ın ise kelamullah olduğunu ayrıştırdı. Bu ayrım bazı çevrelerde tartışma çıkardı. Sonraki Hanbelî âlimler “lafzî bi’l-Kur’ân mahlûk” ifadesinin de kullanılmamasını önerdi (Ehl-i Hadis akidesi).

Eş’arî ve Matüridî Çözümü

Eş’arî ve Matüridî kelamı, kelamı iki kısma ayırarak meseleyi çözmeye çalıştı: Nefsî kelam Allah’ın zâtıyla kaim ve ezelî olan anlamdır; lafzî kelam ise bu anlamı ifade eden harf ve seslerdir ve hâdistir. Böylece “Kur’an Allah’ın kelamıdır, mahlûk değildir” ilkesi nefsî kelam için, okunan ve yazılan lafızların hâdis olduğu görüşü lafzî kelam için doğru kabul edilir. Bu çözüm, Mu’tezile ile Hanbelîler arasında bir orta yol arayışı olarak da yorumlanır. Taftazânî’nin Şerhu’l-Akāid eserinde bu ayrım ayrıntılı işlenir. Hanbelî çizgi ise nefsî kelam kavramını kabul etmez ve bu ayrımı eleştirir (Eş’arî ve Matüridî ihtilafları).

Tahâvî ve Ebû Hanîfe’ye Nispet Edilen Metinler

Tahâvî Akidesi’nde “Kur’an Allah’ın kelamıdır, ondan vahiy olarak çıkmıştır, mahlûk değildir” ifadesi yer alır (Tahâvî akidesi). Ebû Hanîfe’ye nispet edilen el-Fıkhü’l-Ekber’de de Kur’an’ın mahlûk olmadığı belirtilir (Ebû Hanîfe’nin akidesi). Bu da Hanefî çizginin erken dönemden itibaren bu konuda Ehl-i Hadis ile aynı sonucu savunduğunu gösterir.

Sonuç

Kur’an’ın yaratılmışlığı tartışması, kelamın ve siyasetin kesiştiği önemli bir olaydır. Mihne sonrası Sünnî çizgi güçlendi ve Eş’arî-Matüridî kelamının doğuşuna zemin hazırlandı. Günümüz akademik çalışmaları, olayı hem itikadî hem siyasi boyutlarıyla inceler.

Mu’tezile’nin Delilleri ve Karşı Deliller

Mu’tezile, Kur’an’ın yaratılmış olduğunu savunurken bazı ayetlere dayanır. Örneğin Zuhruf Suresi’ndeki (43/3) “Biz onu Arapça bir Kur’an kıldık” ifadesindeki “kıldık” (ce’alnâ) kelimesini “yarattık” anlamında yorumlar. Karşı taraf bu ifadenin “yaptık, kıldık” anlamına geldiğini, yaratma anlamında zorunlu olmadığını belirtir. Ehl-i Sünnet ise A’râf Suresi’ndeki (7/54) “Yaratmak da emretmek de O’nundur” ayetini, yaratma ile emrin ayrı olduğuna delil sayar: Kur’an Allah’ın emri ve kelamı olduğuna göre yaratılmışlardan farklıdır. Bu tartışma, ayetlerin dil bakımından yorumlanması konusunda ilmî bir örnek oluşturur.

Ayrıca Tevbe Suresi’ndeki (9/6) “Allah’ın kelamını işitinceye kadar ona eman ver” ifadesi, Kur’an’ın Allah’ın kelamı olduğuna delil olarak gösterilir. Kelamın yaratılmış olamayacağı, çünkü Allah’ın sıfatı olduğu görüşü bu ayetlerle desteklenir.

Mihnenin Sosyal ve Siyasi Boyutu

Mihnenin amacı yalnızca itikadî bir görüşü yaymak değildi; Abbâsî yönetimi bu uygulama aracılığıyla dinî otorite üzerindeki kontrolünü güçlendirmek istemiş olabilir. Muhaddislerin ve fakihlerin halk üzerindeki etkisi, devletin dinî alandaki yetki iddiasıyla çatışıyordu. Ahmed b. Hanbel’in direnişi bu nedenle sadece itikadî değil, dinî otoritenin bağımsızlığı bakımından da sembol hâline geldi. Mihne dönemi sonunda ulemanın toplum nezdindeki ağırlığı arttı ve devlet-ulema ilişkisi yeni bir dengeye kavuştu.

Bu konuda araştırmacılar, Me’mûn’un kişisel ilmî ilgisi, Mu’tezile’ye yakınlığı ve siyasi hesaplar gibi birden fazla faktörü birlikte değerlendirir. Tarihçilerin aktarımlarında da taraf kaygısı bulunabileceği için, olayların farklı kaynaklarla karşılaştırmalı okunması önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kur’an’ın yaratılmışlığı meselesi nedir?

Allah’ın kelamı olan Kur’an’ın ezelî mi yoksa yaratılmış mı olduğu üzerine yürütülen kelam tartışmasıdır.

Mihne nedir?

Halife Me’mûn döneminde 833’te başlayan, âlimlerin Kur’an’ın mahlûk olduğunu kabul etmeye zorlandığı uygulamadır.

Ahmed b. Hanbel ne yaptı?

Mahlûk görüşünü kabul etmeyerek direndi, hapsedildi ve işkence gördü; bu duruşuyla Ehl-i Sünnet’in sembol isimlerinden oldu.

Eş’arî ve Matüridî görüşü nedir?

Nefsî kelam ile lafzî kelam ayrımı yaparak Allah’ın kelamının ezelî, okunan lafızların ise hâdis olduğunu söylerler.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Halku'l-Kur'ân" ve "Mihne" md.; Taberî, Târîh (mihne bölümü); Buhârî, Halku Ef'âli'l-İbâd; Taftazânî, Şerhu'l-Akāid

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →