Eş’arî Âlimler: Bakıllânî, Cüveynî ve Gazzâlî

Eş’arî âlimler, Ebü’l-Hasan el-Eş’arî’nin (ö. 324/936 civarı) kurduğu kelam ekolünü geliştiren ve sistemleştiren âlimlerdir. Bakıllânî, İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî ve Gazzâlî bu sürecin en etkili üç ismi olarak kabul edilir.

Ekolün Başlangıcı: Ebü’l-Hasan el-Eş’arî

Eş’arî, Basra’da Mu’tezile kelamcısı Ebû Alî el-Cübbâî’nin yanında yetişti. Kaynaklara göre hicri 300 civarında Mu’tezile’den ayrıldı ve Ehl-i Sünnet akidesini aklî yöntemle savunma yoluna girdi. el-İbâne, el-Lüma’ ve Makâlâtü’l-İslâmiyyîn eserleri onun yöntemini yansıtır. el-İbâne‘nin hangi dönemine ait olduğu ve fikirlerinde değişim bulunup bulunmadığı akademik tartışma konusudur. Eş’arî’nin temel yenilikleri arasında sıfatların zâtla ilişkisi ve kesb teorisi sayılır.

Ebû Bekir el-Bâkıllânî

Bakıllânî (ö. 403/1013), Eş’arî kelamına sağlam bir metodoloji kazandıran âlimdir. et-Temhîd ve el-İnsâf gibi eserleriyle bilinir. Atomculuk, araz teorisi ve ilim tasnifi gibi konulardaki sistemleştirmeleri sonraki Eş’arî kelamının temel çerçevesini oluşturdu. Aynı zamanda İ’câzü’l-Kur’ân adlı eseriyle Kur’an’ın i’câzı konusunda önemli bir kaynak bıraktı. Bakıllânî, Mâlikî mezhebine mensup bir kadı ve diplomat olarak da bilinir. Atomculuk konusu atomculuk ve cüz-i la yetecezza yazısında ayrıca ele alınır.

İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî

Cüveynî (ö. 478/1085), Nişabur doğumlu Şâfiî fakih ve kelamcıdır. Mekke ve Medine’de bir süre ders verdiği için İmâmü’l-Haremeyn lakabıyla anılır. el-Irşâd ve eş-Şâmil kelamdaki önemli eserleridir. Cüveynî Eş’arî kelamına daha akılcı bir yön verdi; zorunlu aklî bilgilere ve müteşabih nasların te’vili konusuna daha fazla yer ayırdı. Sonraki yıllarda er-Risâletü’n-Nizâmiyye adlı eserinde Selef yöntemine yaklaşan görüşler belirttiği de kaynaklarda anılır. Bu yüzden onun görüşlerinin gelişimi akademik çalışmalara konu olmuştur.

Hüccetülislâm Gazzâlî

Gazzâlî (ö. 505/1111), Cüveynî’nin öğrencisidir ve Nizamiye medresesinde ders verdi. Kelam, fıkıh ve tasavvuf alanlarında çığır açan eserler yazdı. el-İktisâd fi’l-İ’tikād Eş’arî kelamının özlü bir sunumudur. Tehâfütü’l-Felâsife ise filozofların bazı görüşlerini eleştirir (Gazzâlî ve Tehâfütü’l-Felâsife). Gazzâlî, kelamı felsefenin kavram ve yöntemleriyle hesaplaşan bir yapıya kavuşturdu ve sonraki kelamın “müteahhirîn” dönemine yön verdi (kelamcıların felsefeyle ilişkisi). Öte yandan İlcâmü’l-Avâm ile halkın kelam tartışmalarından uzak durmasını önerdi.

Ortak Özellikler

• Sıfat konusunda “sıfât-ı nefsiyye” ve “sıfât-ı mânâ” ayrımı yapma eğilimi.
• Kul fiillerinin yaratıcısı Allah, kesb kul olarak kabul edilmesi (kesb teorisi).
• İmanın tasdik olarak tanımı (iman tanımı).
• Âhirette Allah’ın görülmesi (ru’yetullah) ve şefaat gibi sem’î konuların kabulü.

Yayılma ve Siyasi Destek

Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün kurdurduğu Nizamiye medreseleri, Eş’arî kelamının yayılmasında kurumsal bir zemin oluşturdu. Bu medreselerde Şâfiî fıkhı ve Eş’arî akaidi okutuldu. Bu gelişme, Eş’arîliğin Şâfiî ve Mâlikî çevrelerinde yaygın kabul görmesinin hızlandırıcı faktörlerinden biri olarak gösterilir. Matüridî çizgiyle birlikte Ehl-i Sünnet’in iki ana kelam ekolü olarak anılırlar.

Sonraki Nesiller: Râzî ve Müteahhirûn

Gazzâlî’den sonra Eş’arî kelamı felsefî terimleri daha yoğun kullanmaya başladı. Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210), el-Metâlibü’l-Âliye ve el-Muhassal gibi eserleriyle kelam ile felsefeyi harmanladı (Fahreddin Râzî). Ardından Beyzâvî, Îcî ve Cürcânî gibi isimler bu geleneği sürdürdü; Îcî’nin el-Mevâkıf adlı eseri ve Cürcânî’nin şerhi sonraki yüzyıllarda medreselerin yüksek seviye kelam kitapları hâline geldi. Bu dönem “müteahhirîn kelamı” olarak adlandırılır.

Müteahhirîn dönemi, kelam ile felsefenin sınırlarının bulanıklaştığı bir evredir. Kelamcılar mantık ve ilâhiyat konularında filozofların kavramlarını kullandı, ancak sonuçta vahyin otoritesini koruyan bir çerçeve sundu. Bu yaklaşım bazı muhaddislerin eleştirisine konu olmuş, bunlar arasında İbn Teymiyye öne çıkmıştır.

Eş’arî Kelamının Genel Değerlendirmesi

Eş’arî ekolü, tarih boyunca Şâfiî ve Mâlikî çevrelerde ve bir kısım Hanefî ve Hanbelî âlimler arasında kabul gördü. Mısır’daki Ezher ve Kuzey Afrika’daki Zeytûne gibi merkezlerde Eş’arî akaidi öğretildi. Bu yaygınlık, ekolün Sünnî dünyadaki başlıca iki kelam çizgisinden biri hâline gelmesini sağladı. Akademik değerlendirmeler, Eş’arî kelamının içinde de önemli farklılıklar bulunduğunu, yani ekolün tek tip bir yapıdan çok gelişen bir gelenek olduğunu vurgular.

Eleştiriler ve Karşı Görüşler

Eş’arî ekolü, Mu’tezile tarafından naslara fazla bağlı, Hanbelî ve Selef çizgisindeki bazı âlimler tarafından ise fazla te’vile yönelmiş bulunarak eleştirilmiştir. Özellikle Hanbelîler ile Eş’arîler arasındaki Bağdat’taki tartışmalar ünlüdür. Buna karşılık Eş’arî âlimler, kendi yaklaşımlarının Ehl-i Sünnet’in savunusu için zorunlu bir yöntem olduğunu belirtmiştir. Eleştirilerin bir kısmı kavram farklılığından, bir kısmı da dönemin siyasi rekabetinden kaynaklanmıştır.

Bugün akademik çalışmalar, Eş’arî ekolünü hem tarihî gelişimi hem de çağdaş kelam tartışmalarıyla birlikte inceler. Bakıllânî, Cüveynî ve Gazzâlî’nin eserleri, Arapça ve Türkçe edisyonlarıyla araştırmacılara ulaşmakta ve ekolün düşünsel gelişimini izlemeyi mümkün kılmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eş’arî ekolü ne zaman kuruldu?

Ebü’l-Hasan el-Eş’arî’nin Mu’tezile’den ayrılması hicri 300 civarında olmuş ve ekol 4. yüzyılda şekillenmiştir.

Bakıllânî’nin katkısı nedir?

Eş’arî kelamına atomculuk ve ilim teorisi gibi sistematik bir çerçeve kazandırmıştır.

Cüveynî kimin hocasıdır?

Gazzâlî’nin hocasıdır; el-Irşâd adlı eseriyle bilinir ve İmâmü’l-Haremeyn lakabıyla anılır.

Gazzâlî’nin kelam ilmindeki yeri nedir?

Kelamı felsefe ile hesaplaşmaya yöneltmiş, hem kelamı sistemleştirmiş hem de aşırı kelam tartışmalarını eleştirmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bâkıllânî", "Cüveynî", "Gazzâlî" ve "Eş'arî" md.; Bâkıllânî, et-Temhîd; Cüveynî, el-Irşâd; Gazzâlî, el-İktisâd fi'l-İ'tikād

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →